Reflectie Herfst 2013.vp

Wat is Wijsheid? Het Thomas Evangelie in tijden van crisis Ojas Th. de Ronde Naar aanleiding van mijn vorige artikel over het Evangelie van Thomas (1) vroeg een geïnteresseerde lezer me waarom dit evang- elie zo sterk kon afwijken van de ons bekende canonieke evangeliën. En of dit ons wel dichter bij Jezus kon brengen. Mijn ant- woord is simpel: de kern van het Thomas Evangelie is door de Joodse volgelingen van Jezus opgetekend in Palestina vlak na diens dood. Bij hen leefde nog de herinnering aan Jezus die - in de politieke en culturele chaos van dat moment – de nadruk leg- de op verinnerlijking en liefde en zo de Joodse traditie radicaal vernieuwde. Het christendom zoals wij dat kennen, met zijn dui- delijke verdeling in Oosters en Westers christendom vond pas zijn vaste vorm in de tweede eeuw na Christus . Waarom pas in de tweede eeuw? Omdat toen Jeruzalem door de Romeinen definitief verwoest werd. De Joden werden de diaspora in gejaagd en de volgelingen van Jezus namen vanaf dat moment afscheid van hun Joodse wortels en stichtten ei- gen kerken in Oost en West. Dat hiermee grote verschillen in de leer en het leven binnen de grote christenfamilie ontston- den, blijkt uit de boeiende artikelenreeks van Jacob Slaven- burg en John van Schaik in de uitgaven van Reflectie , voorjaar en zomer 2013 (2) . In dit artikel onderzoek ik hoe juist in deze crisis diep inzicht en wijsheid kon ontstaan. Verwoesting van Jeruzalem Waarom de totale verwoesting van Jeruzalem in 135 AD? Dat heeft een lange voorgeschiedenis. Al vanaf de tweede eeuw voor Christus waren de Joden voortdurend in opstand tegen de heersende cultuur van de Grieken en Romeinen. De Joden konden geen andere heerschappij verdragen dan die van God en die heerste vanuit de Tempel in Jeruzalem. Dat was eeu- wenlang hun kracht, maar ook hun zwakke punt. Die Tempel werd een aantal malen verwoest. Eerst in 586 BC door de Babyloniërs, maar toen de Joden terugkwamen uit de Babylonische gevangenschap werd de Tempel opnieuw op- gebouwd. Een nieuwe verwoesting vond plaats tijdens een op- stand tegen de Romeinen in 63 BC, maar ook daarna werd zij door de vazalvorst Herodes de Grote in grote luister hersteld. Helaas maar voor korte tijd, want toen er in 66 AD opnieuw een Joodse opstand uitbrak, was dit ook het definitieve einde van de Tempel. Op de triomfboog van Titus, de veroveraar van Jeruzalem, is nog te zien hoe Romeinse soldaten de menora, de zevenarmige kandelaar, als krijgsbuit meenemen. Toch bleven de Joden zich verzetten. Een nieuwe gene- ratie joden kwam in 132 AD in opstand tegen de Romein- se legioenen onder leiding van de tot Messias uitgeroe- pen Bar Kochba, maar de Romeinen wonnen weer en nu werd ook Jeruzalem vol- ledig verwoest. Geen Jood mocht meer op Palestijns grondgebied wonen. Daarna ontstond het Jodendom in diaspora zoals wij dat in het Westen eeuwenlang hebben gekend. De samenstelling van de Hebreeuwse bijbel werd definitief vastgesteld en uit de voor- malige Farizeeën ontstond het Joodse rabbinaat waaromheen zich de Joden in de diaspora groepeerden. Afscheid van de Joodse wortels Maar dit was ook het moment waarop de christenen afscheid namen van hun Joodse wortels en in Oost en West de eigen vorm begonnen te vinden die wij nu nog kennen. Vóór die tijd was de beweging die haar oorsprong vond in Jezus uitgewaai- erd in een breed spectrum van religieuze groeperingen. Hun interpretaties van wat Jezus bedoeld had verschilde aanzien- lijk, maar hun onderlinge band bestond daarin dat zij een spiri- tuele bevrijding zochten in de chaos van dat moment, zich daartoe in de naam van Jezus lieten dopen en door gezamenlij- ke religieuze maaltijden probeerden in zijn ‘energieveld’ te blijven; ook dat zij in het dagelijkse leven zijn boodschap van verinnerlijking en liefde trachtten te beleven, vaak met gevaar voor eigen leven. Het evangelie van Thomas past nog helemaal in de oor- spronkelijke Jezusbeweging en geeft de boodschap van Jezus nog in indringende spreuken weer. Historisch onderzoek maakt het zeer waarschijnlijk dat de kern van zijn evangelie door de apostel Thomas in het Aramees is opgeschreven in het huidige Syrië rond 50 AD. Waarom is dit evangelie dan zo lang onbekend gebleven in het Westen? Dat heeft te maken met de verwoesting van Jeru- zalem in 132 AD en het uitzwermen van christenen naar Oost en West. De christenen in het Westen zochten toen een nieuw referentiepunt en dat werd Rome waar de kerkvader Athanasi- us in 376 AD voor de Westerse christenen de officiële lijst van canonieke boeken opstelde. Het Thomasevangelie was daar niet meer bij. Jammer, want in de grote christenfamilie van Oost en West is dit evan- gelie één van de belangrijkste bronnen over het leven van Jezus. Bovendien momenteel, in een tijd van chaos en crisis waarin talloze groepen hun eigen cultuur en identiteit dreigen verliezen en een nieuw houvast zoeken, zeer inspirerend en gemakkelijk invoelbaar. Hellenistische beschaving De tijd waarin Thomas de woorden van Jezus optekende lijkt wonderlijk genoeg veel op de onze. Momenteel leven wij in 18 Reflectie 10(3), herfst 2013