Reflectie 11(1) voorjaar 2014.vp

Gnosis en Zelfkennis Column Aat-Lambèrt de Kwant Willie Wortel, de antropomorfe kraanvogel uit de Donald Duck strips, keek via een soort telescoop vaak in zijn eigen hersenen om na te gaan of daar nog een geniaal idee zat. Het is een aardige metafoor, zoals die meer voorkomen in dergelijke strips en sprookjes. Het doet me denken aan het steeds weer streven naar zelf- kennis, waarvan het belang door de eeuwen heen door denkers uit verschillende culturen benadrukt en beschreven is. Zelf- kennis is zowel volgens de westerse als de oosterse traditie dé sleutel om tot een dieper zelfbesef of bewustzijn te komen. Veel religies wijzen ook op het belang van zelfkennis en te worden wie je bent. De Vedische geschriften, die vooral met vormen van meditatie te maken hebben, maar tegelijk ook in- zicht verschaffen in de kennis van de diepste realiteit, wijzen ook op het belang van zelfkennis en om te worden wie je werkelijk bent. Zo staat in de ‘Bhagavad Gita’: “Ik zal u deze Zelfkennis (Jnâna) en geestelijke verlichting (Vijnâna) ten volle openba- ren, en wanneer gij u die eigen hebt gemaakt, blijft er verder niets over te weten.” Er is dus niets nieuws onder de zon. In andere tijden wer- den mensen ook al opgeroepen tot zelfkennis en correctie van het zelfbeeld. Gnosis is een kernbegrip uit het gnosticisme. Het woord is afkomstig van het Griekse gnôsis, dat ‘kennis’, ‘inzicht’, of ‘zelfkennis’ betekent. Ook in de VKK wordt het belang van zelfkennis ingezien. Mede daarom zijn de vroegchristelijke, gnostische Nag Hammadi-geschriften toegevoegd aan de Bij- bel. In deze geschriften ligt een grote nadruk op zelfkennis. Niet de leer of het dogma maar je heel bewust worden van je eigen gedachten, emoties en gevoelens. Wie ben ik? Is wat ik zeg wel in overeenstemming met mijn handelen. Zelfkennis is het begin van alle wijsheid omdat je je eigen gecondioneerd- heid doorziet waardoor je een duidelijk(er) besef krijgt in je handelen.. Zelfkennis gedraagt zich in feite als bijvoorbeeld Japie Krekel in het sprookje van Pinoccio, die zo nodig naar Pret-eiland moet, het eiland van materie. Niet doen, waar- schuwt Japie (zelfkennis) maar Pinoccio (nog onbewust) gaat toch. Zelfkennis is prima, maar je moet er wel mee aan de slag.... Pfffffff! “Iedereen modelleert zijn leven naar zijn eigen zelfbeeld, maar we leven in het oneindige,” zegt Jan van Rossum in zijn boek 'Je bent niet wat je denkt.' “Met dat beeld proberen we vaak het oneindige in te perken, omdat dat te beangstigend is, want dat kunnen we gewoon niet aan. Daarom beschermen we onszelf door allerlei beelden, ideeën en concepten om een ze- ker gevoel van stabiliteit te krijgen. Toch voelen we aan dat dit niet helemaal klopt, omdat ons beeld nooit de werkelijkheid kan dekken, want het is altijd andersom.” Van Rossum, die de antwoorden op zijn eigen vragen vond in de advaita (filosofie van het non-dualisme uit de Indiase vedantische school), stelt in zijn boek dat je niet bent wat je denkt, en hij roept daarmee bewust de vraag op wie of wat je dan wel bent. Willie Wortel speurde nog naar genialiteit, maar voor zelf- kennis hoef je niet in je brein te kijken. Sleutelwoorden om tot zelfkennis te komen zijn: reflectie, bezinning en meditatie. Noem het ook voelend leven. Bewust leven We gaan het leven pas echt voelen als we in rust zijn. Dat kan door meditatie, maar ook door een lange wandeling in de natuur. Sjamanen onderstrepen het belang van urenlange of zelfs dagenlange wandelingen. Zij begrijpen dat alles wat zij in de duisternis of met gesloten ogen zien, een boodschap is van de geest, een innerlijke kracht waaruit we kunnen putten voor leiding en inspiratie, een uiterlijke kracht of universeel bewustzijn. Worden wie we graag willen zijn Zelf het leven voelen en ervaren en er niet voor wegvluchten. De mysticus Eknath Easwaran (1) wees er terecht op dat niets belangrijker is dan in staat te zijn te kunnen kiezen hoe we denken – onze gevoelens, aspiraties en verlangens, hoe we onze wereld en onszelf zien. “Meesterschap over ons denken opent wegen van hoop. Dit betekent dat we kunnen beginnen ons leven en ons karakter te hervormen, onze relaties te ver- nieuwen, te gedijen in de stress van alledag, die persoon te worden die we graag zijn.” Zo werd je als bezoeker aan de tempel van Apollo in Del- phi aangespoord tot ‘Ken Uzelven’. Wie in de oudheid het Griekse Delphi bezocht, kon niet om die spreuk heen. Het is ook een beetje mijn lijfspeuk. Ken jezelf. En zelfkennis is niet altijd even leuk. Juist in rust stuit ik op onvermoede lagen en mijn schaduw. Ik liep eens in een bos en zag mijn heel lange schaduw en vroeg waarom hij zo lang was. “Om jou bewust te maken van mijn aanwezigheid,” zei hij. Dit bewust worden betekent het afbreken van je identificatieprocessen, je ideaal- en zelfbeel- den en je zogenaamde vooruitgang op het spirituele pad. De mysticus Johannes van het Kruis zei het al in zijn tijd: Op weg naar de top van de berg Karmel val je vaak weer omlaag, maar je gaat opnieuw klimmen en al klimmend houd je de top in de gaten. Dat is je doel. Van het Kruis beschrijft het spirituele, mystieke proces waarin de mens in de donkere nacht van de ziel de greep van zijn denken en zijn ik-bewust- zijn verliest en door en in God wordt omgevormd. Het is ‘de weg naar God die in liefde de mens reeds tegemoetgekomen is’. Bij deze vereniging met God in liefde is heel de persoon betrokken: met verstand en wil, bewustzijn en zinnen, herinne- ring en toekomstverwachting, lichaam en ziel. Dit wordt ook mooi onder woorden gebracht door Marcel Messing: In een tijd van grote crises is het belangrijk om zich te bezinnen op wie en wat we zijn. In de gnostische tekst Het lied van de parel worden we herinnerd aan onze ware afkomst, het rijk van het licht. Juist in donkere tijden kan zo’n tekst ons inspireren om in te keren tot onszelf en het licht in ons te realiseren. (2) Het gaat het er niet enkel om niet alleen om dit te weten maar ook te leven en te voelen. Of zoals de theosofe Anne Dougherty dit treffend verwoordde: 2 Reflectie 11(1), voorjaar 2014