14(2)17

Kartoen inzake moreel overwicht van Guillermo Mordillo (1932) Reflectie jaargang 14 nummer 2, zomer 2017 5 Peilloos lijden en onvoorstelbaar verdriet, het afgrijzen van de slachtoffers en de gruwel van al die zinloze, massale verbrandingen in gasovens en al die slachtingen, die nog steeds gebagatelliseerd en door enkelen zelfs glashard ontkend worden. Het zijn mijn vrienden niet, deze ontkenners van dit kwaad, dat intussen weer wortel schiet, zonder dat het herkend wordt. In deze column ga ik in op enkele boeken die ingaan op het begrip kwaad, dat mij nogal bezig houdt. Maar daarnaast weet ik het leven te vieren: het gaat om zowel het signaleren als ook het weer loslaten en de vrolijke Kwant te zijn die ik doorgaans ben. De illustraties geven deze column ook een wat luchtiger karakter. Honderdduizend jaar geleden leefde de homo sapiens nog een tamelijk onbekommerd bestaan in een uithoek van het Afrikaanse continent en deelde hij de planeet met ten minste vijf andere menssoorten. Maar op een zeker moment onderging het brein van deze mens, zo zegt Harari, een ingrijpende verandering: nu kon hij zich plots verbeelden dat het gras elders wel eens groener zou kunnen zijn, en dus maakte hij zich op om de wereld te veroveren. Harari laat ons in zijn boek Sapiens 1 kennismaken met het meest dominante wezen op aarde: de mens. En van diens geschiedenis, zoals hij die weergeeft, word je niet bepaald vrolijk. In de afgelopen eeuw zijn keer op keer miljoenen men- sen vermoord in campagnes van grootscheepse vernie- tiging, met de pas herdachte Holocaust als het absolute dieptepunt. Hoe kunnen we deze verschrikkingen begrijpen? Al ruim een halve eeuw wordt erop gewezen dat de massamoordenaars ‘gewone mensen’ zijn. Dus: ‘ U en ik zouden onder dezelfde omstandigheden hetzelfde gedaan hebben .’ Abram de Swaan bestrijdt deze ‘banali- sering van het kwaad’. Zijn boek Compartimenten van vernietiging 2 bevat een uitvoerig overzicht van de groot- ste massamoorden in de twintigste eeuw. De Holocaust als absoluut dieptepunt De vorige eeuw was er één van tomeloos geweld en Swaan noemt zo’n anderhalf dozijn gevallen waarbij vaak miljoenen, soms tientallen miljoenen slachtoffers omkwamen. Je wordt er letterlijk koud van als je de gevallen de revue laat passeren. Het absolute dieptepunt van massaver- nietiging van menselijk leven was de Holocaust, de uitroeiing door de nazi’s van zo’n zes miljoen (en ga nu niet zeggen dat dit zionistische propaganda was!) Europese joden en zovele andere mensen. Swaan wijst ook o.a. de Stalin-terreur, de Culturele Revoluties van Mao Tse Toeng in China en van de Rode Khmer in Cambodja. Een eindeloze en onvolledige lijst, die toch een beeld geeft van de frequentie, de omvang en verscheidenheid van de (vele) massamoorden die in de twintigste eeuw plaatsvonden. In een tijd waarin ons dagelijks berichten over tomeloos en niets en niemand ontziend geweld bereiken is het zinvol om na te denken over de vraag: wat mensen ertoe beweegt om hun toevlucht te nemen tot alles en iedereen vernietigend geweld. Hoe komt het dat sommi- mige mensen hun toevlucht nemen tot geweld en ande- re niet? Hebben wij allemaal destructieve neigingen in ons? Hoe maken we ons weerbaar tegen geweld en hoe voorkomen we dat mensen – inclusief wijzelf – uitgroei- en tot daders? In haar boek Het kwaad en ik 3 doet Colet van der Ven een poging om het geweld, de wortels van het kwaad te begrijpen. Niet om te vergoelijken, maar om tot een beter besef te komen van de oorzaken en omstandig­ heden waarin het rijpt, groeit, bloeit. Hoe gebrek aan wezensvormen van erkenning, of hoe omgevingen van kleurloosheid, mensonwaardige behuizing en afwezig- heid van licht, lucht en ruimte verschrikkelijke hande- lingen in gang kunnen zetten, waarbij ze veelvuldig reflecteert op begrippen als (keuze)vrijheid en onvrij- heid. Gaandeweg lijkt haar respect te groeien voor het vermogen van de mens om het kwaad te overstijgen. Het geweten ontstaat in contact. Het is een wederkerig- heid, een voortdurende menselijke oefening. Enkele jaren geleden wees Van der Ven er op de dag van de dodenherdenking op dat wie denkt niet snel de harmonie met zichzelf op het spel zal zetten. Leren omgaanmet het kwaad ( ookdat injeeigenhart ) Aat-Lambèrt de Kwant