Reflectie2(1).vp

Dantes Divina Commedia Anneke de Bruijn-Tharner Aan wat voor magische kracht moet het worden toegeschre- ven, dat een dichter nog 700 jaar na zijn geboorte, niet alleen door zijn eigen volk, maar ook in vele andere landen geëerd wordt, wanneer te zijner ere geestelijk geïnteresseerde mensen telkens weer van heinde en ver samenkomen, wanneer blijkt, dat zijn Commedia in alle cultuurtalen vertaald werd, waaron- der dertien maal in het Nederlands, wanneer steeds weer nieu- we generaties geleerden uit allerlei takken van wetenschap zich toeleggen op de verklaring van de Goddelijke Comedie. Is het de schoonheid van het gedicht, de welluidendheid van de taal, de grandioze uitbeelding van zijn visioenen? De verbazingwekkende werking van dit verhaal door de eeuwen heen is te verklaren uit het feit, dat Dante niet alleen een van de meest geniale dichters was, maar tegelijkertijd een groot Ingewijde, een gnosticus en mysticus, zoals er maar wei- nig in de Westerse cultuur zijn geweest. Dante beleefde de hele kosmos nog als een levend, geestelijk organisme, waarin mens en Heelal een geestelijke samenhang hebben. Heel in het kort iets over de mens Dante, wiens Divina Com- media een hoogtepunt van de wereldliteratuur is, en ontelbaar zijn de commentaren die hierop geschreven zijn. Dante Alighieri werd in l265 in Florence geboren en stierf in ballingschap in Ravenna in l321, het tijdperk van de late mid- deleeuwen. Zijn jeugdliefde was Beatrice, maar zowel hij als zij werden naar middeleeuws gebruik uitgehuwelijkt. Doch het beeld van die liefde heeft een stempel op zijn hele leven gezet. Italië van die dagen werd geteisterd door politieke twisten, waarbij de ene partij het opnam voor de Paus en de andere voor de Keizer. Het was een tijd van grote verwarring en deca- dentie. Dante leverde veelvuldig kritiek op de inmenging van het pauselijk gezag in wereldlijke zaken, waardoor hij tenslot- te voor zijn hele leven tot ballingschap werd veroordeeld en tot zijn dood toe zou hij nooit meer een voet in zijn geliefde vaderstad Florence zetten. Van toen af begon zijn leven van omzwervingen, waarbij hij moest ervaren (en dat is een gezeg- de, dat steeds weer in de commentaren genoemd wordt) “hoe bitter andermans brood smaakt en hoe een zware gang het is de trappen van anderen af te dalen en te bestijgen”. Hij heeft alles wat hij het innigst liefhad moeten verlaten. Dante beleefde in het midden van zijn leven de doorbraak naar het bovenverstandelijk goddelijk bewustzijn en heeft dit in zijn Commedia op een kunstzinnige wijze gestalte gegeven. Zo schildert Dante door middel van zijn symbolische, mys- tieke reis door de Hel, het Inferno, de Louteringsberg (Purga- torio) en het Paradijs (Paradiso), het eeuwig geldende beeld van de menselijke psyche, met al haar zwakten, maar ook met al haar potentiële grootheid. Het Inferno gaat over de wereld van de concreet menselijke ervaringen, de zichtbare verschijnselen. Het leven vanuit het verstand, de exoterische weg. Het Purgatorio is de sfeer van de zielenkrachten, van het denken met het hart, de sfeer van inzicht en het streven naar vervolmaking, de innerlijke verandering. Het Paradiso is het rijk van de geest, niet alleen van de goddelijke geest, maar ook van de door gnosis, door innerlijk weten verlichte menselijke geest, de esoterische weg. In de Bijbel: “Weet Gij niet dat gij Gods tempel zijt en dat de geest Gods in U woont” (1 Kor. 6: 19). De, volgens kerkelijke voorstelling, los van elkaar staande we- relden van hemel en hel verbindt Dante op geniale wijze met de geestelijke kracht van de mens, die deze met de “goddelijke vonk” in zijn fysieke natuur ontvangen heeft. Dit effect bereikt Dante door de Louteringsberg tussen de beide absoluut van el- kaar gescheiden werelden van de Hel en het Paradijs een brug- functie te laten vervullen. Daardoor laat hij een trapsgewijze constructie ontstaan, die vanuit de diepste diepten van de negatieve pool, via alle etap- pes van menselijk leven en zijn vermogens, reikt tot in de hoogste hoogten van de positieve pool. Als één woord de essentie van de DIVINA Commedia zou kunnen aangeven, is dat het woord “LIEFDE”. Het omvat de hele inhoud van het dichtwerk, want de Liefde, de oerkracht, die het leven voortstuwt, draagt ook het hele gedicht. De Divi- na Commedia is één groot liefdesgedicht, maar dan wel het meest uitzonderlijke dat ooit geschreven werd. Het moet voor Dante een bovenmenselijke taak zijn ge- weest om, verhuld in beeldende taal, vorm te geven aan de geestelijke betekenis waar het in de Commedia om gaat. Op versluierde wijze heeft hij zijn esoterische kennis en inzichten weergegeven in een tijd, waarin het Christendom gevangen zat in kerkelijke voorstellingen van het hiernamaals, met alleen de mogelijkheid van het óf-óf, óf hel óf hemel, óf zondaars óf ge- redden. Het christelijke mysterie was ontluisterd en gevangen in menselijke dogma’s en het beeld van de mens, geschapen naar Gods beeld en gelijkenis, was vervangen door de mens die gebukt ging onder de doem van de erfzonde, de zondige 20 Reflectie 2(1), maart 2005 Dante volgens Gustave Doré