Reflectie2(3&4).vp

Spiritualiteit is “in” Frank den Outer Het valt niet te ontkenen: spiritualiteit is in. Ieder die een beet- je minder waarde hecht aan het materiële ten gunste van het geestelijke, of van de schoonheid van de natuur, of zelfs van ‘klassieke’ muziek, is een spiritueel mens. Maar is dat zó? Spiritualiteit wordt dan wel heel erg uitgerekt en van toe- passing geacht op van alles en nog wat. Maar dat is niet zo verwonderlijk, want het laat zich moeilijk omschrijven. In ieder geval: de ontvankelijkheid en daardoor de ervaring van het spirituele lijken sterk te zijn toegenomen in de Westerse wereld. De Kerken – in het bijzonder de katholieke (kloos- ter)gemeenschappen – vormden eeuwenlang het middelpunt van, en hadden het alleenrecht van spiritualiteit, en tot voor kort ook uitsluitend het domein van theologische reflectie, ge- bonden aan de r-k. traditie – een traditie die teruggaat tot de eerste eeuwen van onze jaartelling. Nu, los van de oorspronkelijke r-k. bedding, bloeit spiritu- aliteit in andere, buitenkerkelijke vormen van gemeenschap- pen en in individuele mensen. Dat spiritualiteit ‘in’ is, moge onder meer blijken uit het najaarsprogramma van het Stadspastoraat Arnhem, waarin op zes avonden ‘spiritualiteit (van de Kelten)’ ter sprake wordt gebracht en waarin men spreekt over de spiritualiteit van Bach in zijn Weihnachts Oratorium . En op Australische middelbare scholen worden cursussen spiritualiteit gegeven, voor jonge mensen vanaf 10 á 12 jaar! En … verschrijvingen bij een toe- lichting op een tv- uitzending over Science and Seance : het werd vertaald met Wetenschap en – niet met spiritisme, maar met – Spiritualiteit . … Maar ook is er een bijna overvloed aan recente publicaties met spiritualiteit als onderwerp – zelfs zeer gedegen weten- schappelijke [1], [2] en [3 ] en ook beschouwelijke werken door filosofisch, niet-theologisch geschoolden [4] . Het tijdschrift Prana wijdde er al bijna twee decennia geleden een thema nummer aan [5] . Spiritualiteit en mystiek Spiritualiteit heeft een veel positievere klank gekregen dan het verwante mystiek, dat misschien wat te elitair en onbereikbaar werd geacht en alleen de lichtende voorbeelden in de geschie- denis zou betreffen, speciaal uit de 12 de tot en met de 16 de eeuw (Hildegard van Bingen, Eckehart, Birgitta van Zweden, Thomas a Kempis, Johannes van het Kruis, en Thesera van Avilla), al zijn er ook hedendaagse mystici (Simone Weil, Dag Hammerskjöld, Teilhard de Chardin). Bij mystiek denken we aan de éénwording met de werke- lijkheid, de versmelting van de ziel met de geest, van de geest met God. In het begin van het Christendom staat Jezus van Nazareth, bij uitstek een mysticus, die zei dat hij en de Vader één zijn (Joh 10:30) en ook dat hij de Vader kent en de Vader hem. (Joh 10:15). Hij leefde in voortdurende eenheid met God. Mystiek kunnen we beschouwen als gerealiseerde spiri- tualiteit [5] ; spiritualiteit is de weg die leidt tot mystieke erva- ring, en eindigt in mystieke eenheid. Mystiek heeft parallellen met gnosis, die in haar hoogste vor- men of uitingen inhoudt: inzicht en wezenlijke kennis van de binnen- en buitenwereld. Waar denken we nu dan aan bij spiritualiteit? Het houdt niet in, en is niet beperkt tot geloof in de Allerhoogste, in de God van de grote religies, waaronder het Christendom. En geloof in God houdt niet per sé spiritualiteit in. Het is er wel een essentiële component van. Een spiritueel mens hoeft niet noodzakelijk religieus te zijn – nog minder tot een Kerk te behoren; maar spiritualiteit is wel te vinden in de religies! Wat is dan dat spirituele waar de Westerse wereld nu zo duidelijk van getuigt? Het heeft te maken met de betekenis en waarde van het bestaan en met de diepe gevoelens die daarmee samenhangen. Het is een wijder gevoel van leven, dat zich uit- strekt tot buiten de eigen individualiteit, naar de ander, de we- reld, tot naar het hele leven. Maar niet elke wijdere blik is spiritueel. Ontzag, vertrouwen en liefde: dat zijn wezenlijke aspecten van het spirituele; én aanvaarding, overgave. Het ver- onderstelt iets wat groter is dan eigen individualiteit. Spiritualiteit is, evenals mystiek, van alle tijden, tijdloos, en te vinden in alle culturen en religies. Het is afgeleid van het Latijnse spiritus, geest, dat de vertaling is van het Griekse pneum , dat praktisch samenvalt met het Hebreeuwse ruah voor adem, geest, levensenergie. Spiritualiteit heeft alleszins met geest te maken, en het alles bepalende kernmerk is erva- ring, ervaring van de geestelijke binnen- en transcendentale buitenwereld. Maar, zoals al gezegd, een goed omlijnde om- schrijving is niet licht te vinden, ondanks vele pogingen. We kunnen mogelijk het beste uit de voeten komen met een om- schrijving die al jaren geleden in een dagbladartikel werd ge- geven [7] . Daarin werd gesteld: “Het spirituele is de oneindige ruimte van de goddelijke Geest, waarbinnen zich alle eindige dingen afspelen; de Geest is zowel an- ders dan alle eindige verschijnselen alsook oneindig nabij en doord- ringend. De eindige verschijnselen danken hun bestaan, bewustzijn, rechtvaardiging en normering aan de omvattende Geest”. Een spiritueel mens tracht in contact te komen met het hier omschreven spirituele. Dat in-contact-komen is een actief pro- ces van innerlijke groei, van worden, waarin het gehele wezen van de mens betrokken is. Het gevaar hierbij bestaat dat het pro- ces leidt tot en eindigt in narcisme, in een zelf-overgave en zelf-geconcentreerdheid, waarbij de medemens uit het oog ver- loren raakt en de transcendentale component niet bereikt wordt. De kerken en spiritualiteit Een klein deel van de bevolking in Nederland en in andere West-Europese landen gaat regelmatig ter kerke – misschien nog geen tien procent – maar een veel groter deel – duidelijk meer dan de helft – is geïnteresseerd in spiritualiteit of in reli- gie. Die geïnteresseerdheid in religie betreft niet of nauwelijks meer de Kerken; dus wel interesse in Christianity, maar nau- welijks meer in Churchianity, zoals in een wat gekunsteld Engels wel eens wordt verduidelijkt. 4 Reflectie 2(3&4), december 2005