Reflectie15-winter2007.vp

Gnosis: Zoeken en Vinden Inzicht in de geheimen van mens en universum Johan Pameijer De eerste aanblik van de Aya Sophia in Istanboel overweldigt, de tweede aanblik verdiept. De enorme ruimte, statig overkoe- peld en versierd met mystieke fresco’s die de eeuwigheid trot- seren, laat een onvergetelijke indruk na. Precies veertig jaar nadat ik op een zwoele decemberochtend in mijn eentje een uur lang in de 1500 jaar oude tempel bivakkeerde, weet ik een ding heel zeker. Op dat moment ontwaakte de gnosticus in mij. De kring van vensters onder de hemelse koepel, geven ruimte aan het zonlicht dat een transparante glans tevoorschijn tovert. Anderhalve eeuw hield de van porfieren zuiltjes en schemerige galerijen voorziene kerk stand, tegen elke ver- drukking. Door de eeuwen heen vertelde zij het verhaal van de Wijsheid, die zich een huis bouwde en haar zeven zuilen oprichtte. Zij vertelt over zoeken en vinden. De Aya Sophia, kerk van de heilige Wijsheid, is een univer- sum in miniatuur. Op die oude landtong van het Europese deel van Istanboel houdt zij de herinnering aan de aloude gnosis le- vend. Sophia, vrouwe van wijsheid, daalde af om de mensheid te bezielen. “Door de Kennis en met inzicht in de eenheid, zal ieder zichzelf zuiveren van verdeeldheid, door de materie in hemzelf te verteren als een vlam, de duisternis te verzwelgen door het licht en de dood door het leven”, lezen we in het Evangelie der Waarheid, een van die gnostische teksten die ons de levende religie heeft teruggebracht. De voormalige By- zantijnse kerk, nu een museum, staat daar om ons aan deze woorden te herinneren. Wat is gnosis? Gnosis is kennis, inzicht in de mens en het universum, begrij- pen en aanvaarden van diepe levensmysteries. Gnosis is springlevende religie. Zij maant tot zoeken. “Laat hij die zoekt niet ophouden met zoeken, totdat hij vindt. En als hij gevonden heeft zal hij verontrust worden en als men verontrust is zal men over het Al regeren.” Zo drukt de Jezus van het Evangelie van Thomas de essentie van gnosis uit. Onze zoektocht voert ons naar alle windstreken. Op mijn zoektocht was de Aya Sophia een belangrijk rust- punt. Waarom, zo vroeg ik mij af. Vanwege de imposante ar- chitectuur of door de eerbiedwaardige ouderdom van het mo- nument. Na zoveel jaren denk ik het te weten. Onder het koe- peldak van de kerk bevond ik mij in de ademstroom van de he- melse vrouwe. Ooit maakte zij zich los uit de sfeer van de goddelijke Vader en vertoonde zich aan hem als zijn spiegel- beeld, zijn naar de materie toegewende dynamische kracht. De wetenschap noemt deze gebeurtenis de Big Bang. Het jo- dendom vereert in haar de shechina en het Hindoeïsme kent haar als Shakti. Eens gebeurde het, hoewel niemand het be- grijpt. De oerkern spleet en het universum ontvouwde zich binnen het tijdsbestek van een nanoseconde. Moeder – mater - materie De gnostici namen waar hoe Sophia, de Wijsheid, aan haar eigen, unieke leven begon. Wegdrijvend van haar goddelijke oorsprong, raakte zij in handen van lagere entiteiten, de zoge- naamde planeetsferen of archonten. Deze hulden haar in steeds dichtere graden van stof en uiteindelijk werd zij op onze pla- neet, haar aardse weerspiegeling, de moederstof, de materie waaruit wij, mensen, zijn gemaakt. Maar zij vormde niet al- leen de vlezige buitenkant, zij was ook de bezieler. Zo werd Sophia, de wereldziel, de moeder van alle zielen. Haar goddelijke oorsprong was zij echter vergeten. Daar- om zegt het Evangelie der Waarheid: “Deze onwetendheid be- treffende de Vader bracht angst en vrees teweeg. En de angst werd zo dicht als mist, zodat niemand iets kon zien. Daardoor vervaardigde de Dwaling haar eigen materie in leegte zonder de Waarheid te kennen.” In het beroemde gnostische Lied van de parel, voorkomend in de apocriefe Handelingen van Thomas en in de boeken van het Manicheïsme, is zij de afgedwaalde koningszoon. Uitge- zonden om een zwaar bewaakte, kostbare parel te zoeken, ver- gat hij zijn opdracht en werd Egyptenaar in Egypte. Hartverscheurende taferelen beschrijft de Pistis Sophia, een gnostische tekst die in de 18de eeuw werd teruggevonden. Sophia, afkomstig uit de Lichtwereld, raakt gevangen in de klauwen der duisternis. Daaraan kan ze alleen ontkomen door het zingen van dertien boetezangen, een metafoor voor de te- rugkeer naar Kennis. “Want Kennis ontstond, opdat ‘het vergeten’ zou worden vernietigd”, zegt het Evangelie der Waarheid. Vanwege de Vader openbaart zich het verborgen mysterie aan de volmaakten. Hij, Jezus de Christus, verlicht hen die in de duisternis wonen. In het ‘Lied van de parel’ herinnerde een brief, verzonden door het koningshuis, de verdwaalde koningszoon aan zijn op-