Reflectie 6(4) winter 2009.vp

Krassen op de Ziel Godfried IJsseling “Je pijn is het breken van de schaal die je inzicht omsluit”. Kahlil Gibran. Ieder van ons is op subtiele manier beschadigd geraakt, vroeg in ons bestaan. Daarvoor was niet zoveel nodig, want het was een tijd dat we kwetsbaar waren, kinderen. Ongeschreven bladeren, ontvankelijk voor alles wat erop geschreven wordt. De ziel was onbeschermd en onbeschreven. Ervaringen werden als imprints op ons wezen gegrift, om nooit meer te vergeten, als krassen op de ziel . Sommige van die ervaringen sterkten ons, andere be- schadigden ons of deden ons schrikken. Soms ontstond de be- schadiging door een dramatische gebeurtenis, maar veel vaker door een sfeer die thuis heel normaal was, waarvan wij als kin- deren op heel subtiele manier geschrokken zijn. Moeder die door een strenge opvoeding niet echt liefde kon geven. Vader die er niet was, verzonken in zijn werk. Het verdriet dat er in huis heerste door een verlies, door armoede of door ziekte. Bij- na neutraal lieten wij als kind ons blanke vel beschrijven. We merkten de pijn ervan amper op als kind, want hoe konden we onze situatie vergelijken met iets anders? Ons kinderlijk univer- sum was beperkt tot onze eigen werkelijkheid. Tegelijkertijd wisten we als kind instinctief dat we iets moesten doen om de pijn die we diep in ons binnenste voelden het hoofd te bieden, zoals je weet uit de buurt van de kachel te blijven nadat je je er een keer aan gebrand hebt. We pasten ons aan, aan de gegeven omstandigheden. In dat proces zijn we onze kinderlijke onschuld verloren en hebben we ons een overlevingsstrategie aangemeten. Terwijl je opgroeide leerde je steeds beter hoe je waardering kreeg en afwijzing kon ver- mijden. Ook nu nog noemen mensen je vriendelijk: “Hij staat altijd voor je klaar!”. Of prestatiegericht: “Voor haar is het niet gauw goed genoeg!”. Of gereserveerd: “Hij is nogal op zichzelf”. Of krachtig: “Met haar valt niet te sollen!”. Maar in wezen zijn dit manieren om te voorkomen dat je geconfron- teerd wordt met pijnlijke ervaringen van vroeger, door je aan te passen aan wat je denkt dat er verwacht wordt. Je aanpassing wordt als een masker, dat je werkelijke zelf verhult, maar je ook beschermt. Het masker voorkomt her- nieuwde beschadiging, zodat we de pijn ervan niet langer hoe- ven te ervaren. Het is als een pijnstiller die je van je rugpijn afhelpt. Je kunt weer alles doen, maar de angst groeit voor het moment dat de pijnstiller is uitgewerkt. We hebben de pijn ge- stild, en daarvoor angst teruggekregen. De angst heeft een plek gekregen. Een fundamenteel gevoel waaraan we gewend zijn geraakt. Het zorgt er voor dat we, meestal onbewust, ons masker blijven voorhouden. Masker Het is gemakkelijk om in jezelf en de ander alleen het masker te zien, en dat te verwarren voor het werkelijke zelf. Het is immers het eerste wat je ziet. Echter, wie goed naar zichzelf en naar an- deren kijkt, wie daarbij luistert naar zijn hart, wordt gewaar dat er meer is dan het masker. Achter het masker gaat de ziel schuil, je oorspronkelijke zelf. De ziel wil gevonden worden. Als managementtrainer begeleid ik mensen bij hun per- soonlijke en professionele ontwikkeling. Ik heb ontdekt dat een essentie van persoonlijke ontwikkeling bestaat in het con- tact zoeken met de oude beschadiging. Dit is geen theorie. Wanneer ik als begeleider erin slaag de laag te bereiken waar de beschadiging zich bevindt, ontstaat in de groep die ik bege- leid zowel angst als een verlangen daarin gezien te worden. De intensiteit daarvan laat zich niet verklaren door de gegevenhe- den van het moment zelf, maar komt vanuit de diepte van de ziel. Dichtbij de beschadiging, het masker afgezet, voelt men zich naakt en kwetsbaar, maar ook gezien. Het brengt mensen in contact met een hevige pijn die zij misschien niet begrijpen, en tegelijkertijd met een sterk besef dat hun hele leven in het teken staat daarvan: de angst te vertrouwen, de zoektocht naar waardering, het verdriet er niet bij te horen. Terwijl ze, gedra- gen door hun mede groepsleden, de oude pijn in alle hevigheid ervaren, ontstaat er daarnaast, heel subtiel, een licht gevoel. Vaak wordt het omschreven als rust. Daarachter is er, soms nog vaag, iets van een glimlach te zien. De deelnemers voelen zich sterk verbonden met elkaar. Overlevingsstrijd Hoewel ieders geschiedenis anders is en sommige mensen be- schadigingen met zich meedragen die niet zomaar tot rust ko- men, blijkt steeds weer dat het werkelijk, met open hart aan- dacht schenken aan de beschadiging, tot heling leidt. Het gaat er niet om dat de beschadiging verdwijnt of oplost, maar dat deze op waarde geschat wordt. In mijn eigen ervaring verruil- de ik de angst voor pijn voor de pijn zelf. De angst werd min- der, en daarmee verminderde ook mijn neiging me te bescher- men, te verweren, te verstoppen of te doen gelden. De pijn bleef, aanvankelijk intens en later steeds beter hanteerbaar, maar in contact met het verdriet raakte ik ook steeds vaker vervuld van liefde en levenskracht. Contact met de beschadi- ging is meer dan pijn alleen. Door het wegvallen van het mas- ker ontstaat een open contact met het leven. Je voelt als het ware de zon weer in je gezicht branden. Misschien is dit waarover spiritualiteit gaat: hoe kun je je obsessie met je angst, met je overlevingsstrijd die zich richt op een onbekend gevaar staken? Hoe kun je je bewust worden van de pijn die heel vroeger die overlevingsstrijd heeft ontke- tend? En hoe kun je leren zien dat die strijd gevoerd wordt met een denkbeeldig gevaar, een die heel lang geleden toen je klein en kwetsbaar was, heel werkelijk was, maar die nu, in je volwassen leven, niet langer gestreden hoeft te worden? Oude pijn Niet alleen de spirituele zoeker, maar ook de wereld van werk, effectiviteit van individuen en teams is zeer gebaat met het be- antwoorden van deze vragen, want, net zoals in de rest van de wereld, wordt er in de werkwereld van organisaties veel ge- vochten met de denkbeeldige draken van onze binnenwereld. We projecteren onze angsten naar hartelust op onze omgeving. En als reactie op wat we zelf projecteren creëren we organisa- ties waar controle, wantrouwen, beperking, voorwaardelijk- heid en angst hoogtij vieren. De dramatiek is, dat we in ons beperkte bewustzijn een wereld gecreëerd hebben – en steeds