Reflectie 11(1) voorjaar 2014.vp

Een visionaire en mystie- ke kunstenaar als de Rus- sische Kazimir Malevich moet dat ook zo begrepen hebben. In een periode van diepe crisis zocht hij raakvlakken met de sym- boliek van de Russische Orthodoxe kerk en schil- derde hij het symbolische schilderij ‘Rood Kruis op Zwarte Cirkel’. Hij wilde hiermee, zoals hij zelf zei, een krachtige en inspire- rende ‘suprematische’, kosmische taal spreken. (4) Malevich – Rood Kruis op Zwarte Cirkel De symboliek van het paradijs Naast het symbool van de ‘held die de dood overwint’ komt ook de ‘symboliek van het paradijs’ vaak bij Thomas voor. Dit symbool heeft een sacramentele waarde. We zien dat als we logion 19 op ons laten inwerken. Jezus zegt daar: ‘Als jullie mijn leerlingen worden en naar mijn woorden luisteren, zullen deze stenen je dienen. Want er zijn vijf bomen voor jullie in het paradijs die onveranderd blijven, zomer en winter, en waarvan de bladeren niet afvallen. Wie deze leert kennen zal de dood niet smaken.’ Jezus belooft de weg terug naar het paradijs. Wat betekenen daarbij deze bomen ‘die onveranderd blijven’? In de oude tijden waren bomen vaak vol wonderlijke wijsheid en energie. Uit de paradijsverhalen kennen we twee bijzondere bomen. Een er van was ‘de boom van kennis van goed en kwaad’ en de andere ‘de boom des levens’. Belangrijk voor ons leven, maar Jahweh had de mens verboden van de boom van kennis van goed en kwaad te eten. Volgens het verhaal van Genesis mocht immers alleen Jahweh over goed en kwaad beslissen. Toen de mens daar toch van gegeten had, werd hij uit het paradijs verjaagd. En het argu- ment van Jahweh was: ‘Nu de mens in kennis van goed en kwaad als een van Ons is geworden, wil ik voorkomen dat hij nog plukt van de boom des Levens; door daarvan te eten zou hij eeuwig blijven leven.’ (Genesis 3:22) Geen wonder dat voor gnostici, voor wie ‘gnosis/kennis’ de unieke manier was om de eigen wezenlijke aard te ontdek- ken, deze Jahweh een duistere figuur was. De rol die Jezus vervulde was om hier weer licht in te brengen. Hij deed dat in logion 19 door de belofte van het paradijs, waar zijn leerlingen vijf bomen vinden die eeuwigheidswaarde hebben. Vijf bomen, vijf rituelen Waarom vijf bomen? We vinden een antwoord in het Evang- elie van Filippus dat ook in Syrië is geschreven en in de bibli- otheek van Nag Hammadi naast dat van Thomas gevonden werd. En dat is niet toevallig. Filippus vertegenwoordigt een- zelfde oerchristelijke traditie als Thomas. Ook hij ziet de ver- rijzenis als een gebeuren dat in iedere leerling van Jezus plaats kan vinden. Zo zegt hij onomwonden in zijn Evangelie: ‘Wij moeten ons de opstanding verwerven in de tijd dat we nog in deze wereld zijn.’ (5) . Daarbij geeft hij ook aan hoe dit in deze wereld kan gebeuren. Vijf rituelen zijn daarvoor behulpzaam. In de code van Thomas spreekt Jezus in code over de ‘vijf bomen in het paradijs’. In het evangelie van Filippus spreekt Jezus meer onomwonden over vijf belangwekkende rituelen: doopsel, zalving, eucharistie, verlos- sing en bruidsvertrek. Hoe zijn die te verstaan? Volgens de traditionele kerkelijke leer kunnen wij die al- leen maar verstaan in het geloofskader van zonde, boete en de verzoeningsdood door Jezus. Volgens deze leer wordt in het doopsel de mens gereinigd van de erfzonde en zijn in de eucharistie brood en wijn symbool van (of voor rooms-katho- lieken zelfs wezensgelijk aan) het lichaam en bloed van Jezus dat in de kruisdood geofferd werd als plaatsvervangende boe- tedoening voor de zonden van de mens. Maar de gnostische christenen waren nog niet bekend met deze verzoeningsleer die pas in de tweede en derde eeuw CE tot ontwikkeling kwam. De gnostische christenen beleefden er nog de oorspronkelijke bedoeling van: unieke stappen op het spirituele pad. Wat betekent dan het doopsel? Bram Moerland schrijft hierover: ‘Voor de gnostici is het doopsel de onderdompeling in het ‘levenswater’ als symbool van ‘de bron’. Het persoonlij- ke bewustzijn van de mens wordt symbolisch verbonden met de stroom van het Zijn, met het nooit eindigend scheppings- proces van de werkelijkheid, met de transpersoonlijke Chris- tusnatuur in hemzelf.’ (6) En de ‘zalving’? De symbolische kroning tot Christus. Het woord ‘Christus’ betekent immers gezalfde en staat in de jood- se wereld gelijk met koning. En wat de ‘eucharistie’ betreft: de oorspronkelijke betekenis van het eten van brood en wijn is niet verzoening maar eenwor- ding. Door het lichaam en bloed van Christus te eten, als ritueel, wordt je één met Christus, word je zelf een Christus. En het ritueel van ‘verlossing’? De gnostische verlossing bestaat uit bevrijding van de mens uit morele slavernij. De gnostische mens wordt innerlijk koning en hervindt de eigen authentieke morele verantwoordelijkheid. Hij eet, nu zonder schuldgevoel of straf, in vrijheid van de ‘boom van kennis van goed en kwaad’. Het ritueel van het ‘bruidsvertrek’? Het is de vereniging van je tijdgebonden persoonlijkheid met het tijdloze en transper- soonlijke Christusbewustzijn. Dit hervinden van je wezenlijke natuur is een ervaring van volmaakte eenheid, uitgedrukt in het beeld van de mystieke bruiloft. Het is het overstijgen van de tij- delijke vorm waardoor je de dood niet meer zult smaken. Het is de waarachtige verrijzenis die voor ieder is weggelegd. Conflict met de leerlingen van Johannes De groep christenen die deze zienswijze van Thomas onder- schreven werden in de oudheid ‘oudchristenen’ genoemd, om- dat zij als oorspronkelijke christenen te boek staan. Zij leefden in het huidige Syrië, waarheen Thomas al snel na de dood van Jezus was uitgeweken. Daar kregen zij het echter moeilijk met de leerlingen van de apostel Johannes. Wij weten dit omdat een van die leerlin- gen, op het einde van de eerste eeuw, het Evangelie van Jo- hannes schreef, waarin op verschillende punten stelling wordt genomen tegen de Thomas-christenen. De schrijver van het canonieke evangelie van Johannes pro- beert een andere toon aan te slaan. Hij poogt esoterische mythen tot historische gebeurtenissen om te toveren, hij verhardt daar- 15 Reflectie 11(1), voorjaar 2014