14(3)17

Reflectie jaargang ı4 nummer 3, najaar 20ı7 10 De ontwikkelingen op technologisch gebied hebben in korte tijd ons leven op Aarde zodanig veranderd dat veel wetenschappers voorstellen de naam van het geologische tijdperk waarin we nu leven te vervangen. Zij willen de naam van het ‘ holoceen ’, waarin we sinds ongeveer 10.000 jaar leven, vervangen door een andere naam: het ‘ antropoceen ’. Waarom? Omdat sinds enkele eeuwen de mens (‘ antropos ’ in het Grieks) een enorme impact heeft gekregen op zijn Aardse omgeving en nu ook meent zichzelf opnieuw te kunnen uitvinden. Dit antropoceen zou volgens sommige wetenschappers met de komst van de industriële revolutie in de acht- tiende eeuw gestart zijn. De technologische revolutie, die onze wereld nu wereldwijd verbindt, die ons leven grotendeels virtueel maakt en ons binnenkort verrast met banenverslindende robots, is toen begonnen. De mens als ‘homo deus’ Wat gebeurde er in de achttiende eeuw? De Israëlische geschiedenisprofessor Yuval Noah Harari bespreekt dit op intrigerende wijze in zijn nieuwste wereldwijde bestseller ‘ Homo Deus ’. 1 Helder en intrigerend beschrijft hij hoe we enige eeuwen geleden met de humanistische Verlichting en het begin van de industriële revolutie afscheid namen van de traditionele God en zelf als mens de Aarde zijn gaan beheersen. En hoe wij op dit moment, dankzij de nieuwe technologische ontwikke- lingen, met name die van de kunstmatige intelligentie en de biotechnologie, een nieuwe grens overgaan omdat we met het idee leven dat we ‘bijna alles kunnen maken wat we ons wensen’ en ook onszelf opnieuw kunnen herscheppen. Dat is niet zonder risico’s. Rapporten die duidelijk maken dat de Aarde onverantwoord opwarmt door ons eigen toedoen, dat de oceanen vervuild raken door onze plas- tic en veel diersoorten uitsterven, buitelen over elkaar heen. Maar wat gebeurt er als we met name nu ook ons- zelf gaan ‘verbeteren’? Wat gebeurt er als, zoals Harari dat beschrijft, de ‘ homo sapiens ’ zichzelf verandert in een ‘ homo deus ’ die alles naar zijn hand kan zetten? Is dat een verbetering? Of nemen we met projecten op het gebied van kunstmatige intelligentie en biotechnologie onverantwoorde risico’s? Harari probeert daar in zijn boek antwoorden op te vin- den en onderzoekt het rationele, materialistische denken van de huidige wetenschap, bedrijfsleven en techniek dat momenteel dominant is. Hij zoekt daarbij ook ant- woorden in de spirituele tradities en vindt nieuwe wegen. Daarom draagt hij zijn boek op aan zijn vipassa- na -meditatieleraar S.N. Goënka ‘ die me met zo veel liefde zo veel belangrijke dingen heeft geleerd ’. God als architect William Blake, waar wij in dit artikel onze aandacht op richten, deed dat ook op zijn manier. En in een bijzon- dere tijd. Blake leefde in Engeland in het midden van de achttiende eeuw en volgens Harari vinden we hier ook het begin van de eerste grootscheepse technologische revolutie: ‘ In die tijd was meer dan negentig procent van de mensen boer en in kleine dorpjes langs de Ganges, de Nijl of de Jangtse Kiang wist niemand iets van stoommachines, spoorwegen of telegraaflijnen. Niettemin was het lot van de boeren al bezegeld door de paar technici, politici en financiers in Manchester en Birmingham die de industriële revolutie in gang hadden gezet. Stoommachines, spoorwegen en telegrafen veranderden de productie van voedsel, textiel, voertuigen en wapens totaal en gaven industriële machten een beslissend voordeel op traditionele, agrarische samenlevingen .’ 2 Het was een revolutie die in Engeland werd voorbereid door wetenschappers als Bacon, Newton en Locke; zij hadden een sfeer geschapen waarin het rationele, ana- lyserende verstand de belangrijkste factor werd in het openbare leven, en waarin dromen over een totale beheersing van de natuur en de fysieke wereld gang- baar werden. De wereld werd steeds meer gezien als een grote machinerie die steeds meer voorspelbaar was. Zintuiglijke waarnemingen en objectieve kennis waren de nieuwe bakens geworden; en zij hadden de behoefte aan een traditionele God, die alles ziet, leidt en beheerst, naar de periferie geschoven. Als reactie daarop, en om zo veel mogelijk aan de wensen van de wetenschap tegemoet te komen, waren theologen begonnen om het ‘ deïsme ’ te ontwerpen: God als een grote architect, als een ontwerper, een werktuigkun- dige die – eenmaal de wereld ontworpen – deze verder met rust liet. Blake zag hoe dit in zijn tijd een dominante cultuur begon te worden en heeft er zijn hele leven tegen ge- streden. Natuurlijk zag hij hoe de nieuwe industriële revolutie een verbetering in de economische situatie William Blake was een Brits schrijver, dichter, tekenaar, schilder en graveur. Zijn artistieke carrière begon op veertienjarige leeftijd, maar hij wilde meer zijn dan lou- ter graficus. Zijn mystieke inslag leidde tot zwaar sym- bolisch en introvert werk met een ‘eigen’ mythologie. De sterke bovenzinnelijke ervaringen die hij regelma- tig ervoer leidden hem ertoe grootse boeken te schrijven en illustreren, waarin hij zich als romanticus ten strijde trok vóór menselijke puurheid en tegen ontmen- selijkende industrialisatie. William Blake, aquarelportret uit 1807 door Thomas Phillips. Deze wereld door zien De gnostische blik van levenskunstenaar William Blake (1757–1827) Ojas Th. de Ronde De chaos en razendsnelle technologische ontwikkelingen in onze tijd vragen om bezinning. William Blake, die in de achttiende eeuw in Engeland het begin van de technologische revolutie meemaakte, vond zijn inspiratie in de gnosis, de kennis van het hart. Kan hij ons nog inspireren om in de maalstroom van de huidige tijd de vrede van het hart te vinden? Voor mij was het lezen van zijn teksten weer een openbaring. William Blake (1757–1827)