14(3)17

Druid Rocks met de treurende vrouwenfiguur ‘Jerusalem’; plaat 92 uit het boek Jerusalem, the Emanation of the Giant Albion [1804–1820]. Reflectie jaargang ı4 nummer 3, najaar 20ı7 13 Noten 1 Yuval Harari: Homo Deus, een kleine geschiedenis van de toekomst . De Bezige Bij, 2017. Zie voor boekbespreking: Reflectie , zomer 2017, blz. 30. 2 Yuval Harari: Homo Deus, enz. op blz. 280. 3 William Blake: Songs of Innocence and of Experience, showing the Two Contrary States of the Human Soul . Londen, 1789–1794. 4 William Blake: De Reiziger in de Geest . Londen, 1780. 5 G.R.S. Mead: Pistis Sophia, A Gnostic gospel . The Theo- sophical Publishing Society, London, 1896. 6 William Blake: The Book of Urizen . Londen, 1794. 7 Het Geheime Boek van Johannes ; in: De Nag Hammadi- geschriften, nhc ii -1 en iv -1. 8 William Blake: Jerusalem: the Emanation of the Giant Albion . Londen, 1804. 9 Leonard Cohen: Anthem . Album ‘The Future’ uit 1992. grond onder de voeten heeft en dat hij hiermee ook de rationalisten en deïsten van zijn tijd kan verslaan. Zo kan hij schrijven in ‘ Zij die schimpen ’: ‘ Spot maar door, spot maar door, Voltaire, Rousseau. Spot maar door, het is vergeefs. Gij werpt het stof op tegen de wind en de wind blaast het weer terug .’ 3 Geworteld in de gnostische en neoplatonistische tradi- ties kan Blake dan ook helder en indringend vraagtekens zetten bij alle heersende waarden van zijn tijd op het gebied van kunst, religie en filosofie. Hij loopt daarmee vooruit op de grote veranderingen die zouden komen: het loslaten van de conventies van de achttiende eeuw. In de tijd dat in Frankrijk, in de Nôtre Dame te Parijs, een beeld wordt opgericht voor de godin van de Rede, schrijft en illustreert Blake zijn fascinerende ‘ Boek van Urizen ’. 6 In dit boek onderzoekt Blake de belangrijke thema’s van leven en dood en de spirituele zoektocht van de mens naar het goddelijke. Hij doet dit aan de hand van het boek Genesis, waarbij hij de rol van de wrede, dominante en wetgevende Jahweh omvormt in die van Urizen, de Rede. Urizen is een door Blake gecreëerd mythisch wezen, dat een verpersoonlijking is van het analytische denken: abstract, koud en blind – een metafoor voor de ‘koele verstandsmens’. Voor Blake is Urizen een ‘duisteremacht’ die geen diepgang kent, die de krachten van het leven probeert te analyseren en uit te buiten, zonder echt in verwondering stil te staan bij het onuitsprekelijke myste- rie van het leven zelf. Deze Rede is daarom verantwoor- delijk voor het feit dat wij zijn afgesneden van onze geestelijke oorsprong van de natuur en van elkaar. Als zodanig is Urizen verwant met de gnostische demiurg in het ‘ Geheime Boek van Johannes ’ 7 en met de ‘tweede God’ van Plato en de gnostici. Soms beeldt Blake hem daarom af als een oude godheid. Bekend is de gravure ‘ Oude der Dagen ’ waar Urizen als Schepper van deze wereld wordt afgebeeld met een sym- bool dat ook voor Newton gebruikt wordt: een gouden passer. De boodschap is duidelijk: ook al stamt deze ‘ Oude der Dagen ’ af van de allerhoogste God, hij brengt de spirituele zoeker op een dwaalspoor. En met ‘ de stem van oprechte verontwaardiging ’ roept Blake zijn lezers op om uit de nachtmerrie die door Urizen wordt gecreëerd te ont- waken en op te stijgen naar hogere dimensies van het menselijke bestaan, naar onze oorsprong van waaruit we het avontuur in de materiële wereld begonnen zijn. Terug naar de Oorsprong Deze terugkeer naar huis, dit herwinnen van het zicht op de eigen oorsprong, wordt door Blake beschreven in een reeks profetische boeken, waarvan ‘ Jerusalem – the Emana- tion of the Giant Albion ’ 8 het bekendste is. Hier is Albion de ‘oorspronkelijke mens’, de mens die nog wijs is, kunst- zinnig en wetenschappelijk. Albion is, als tegenpool van Urizen, een mythische figuur die verwant is aan de Valentiaanse ‘ Antropos ’ of aan de ‘ Adam Kadmon ’ van de kabbalisten. Hij is de Mens in zijn oorspronkelijke gedaante: de goddelijke Mens . Tegelijkertijd is Albion een metafoor voor Engeland, maar dan niet voor het door de industriële revolutie vervormde land, maar voor een vrolijk, blij en vruchtbaar land ‘vol groene dreven en vriendelijke bergen en valleien’. Vanuit dat perspectief kan hij Albion ook het nieuwe Jeruzalem noemen, waarnaar wij allen verlangen. Hij ziet het als zijn taak om dit utopisch paradijs weer aan Engeland terug te geven: ‘ Ik zal niet stoppen met vechten, mijn zwaard zal niet slapen in mijn hand, totdat we een nieuw Jeruzalem hebben gebouwd in het groene en vriendelijke Engeland .’ De utopistische Blake Utopisch? Ja, want uit het binnenste van Blake ontstaat geen wanhopig of cynisch dystopia . Zijn innerlijke wereld bleef in het licht en dat licht ontdekte hij ook in de bui- tenwereld. ‘ Zo binnen, zo buiten ,’ heet dat in de hermeti- sche traditie. En met de Canadese zanger Leonard Cohen zou ook Blake kunnen zingen: ‘ There is a crack in every- thing, that’s how the light gets in .’ 9 Blake bleef deze gnosti- sche blik houden tot het einde van zijn leven. In 1827 schreef hij aan een vriend: ‘ Ik was heel dicht bij de poorten des doods, en ben zeer verzwakt daarvan weergekeerd, als een oude man, zwak en beverig; maar niet naar geest en levenskracht, niet wat de echte mens aangaat: de verbeelding die voor altijd blijft leven. Daarin word ik nog altijd sterker, terwijl dit dwaze lichaam steeds meer aftakelt. ’ Door zijn verbeelding boven zijn ratio te stellen en zijn hart te laten spreken kon Blake ook de ketenen breken van tijd en ruimte, waarin we door ons denken gevan- gen zitten. Beroemd is zijn tekst: ‘ Een hele wereld zien in een korrel zand en de hemel in een wilde bloem... Houd onein- digheid in de palm van je hand en eeuwigheid in een uur .’ Leven in een technologische, onttoverde wereld, vol rampen, crisissen, uitzichtloze conflicten? De gnostische blik van Blake ziet de wereld nog steeds zoals die werkelijk is, door ziet onze wereld. ●