14(3)17

Reflectie jaargang ı4 nummer 3, najaar 20ı7 22 Valentinus leefde in dat spanningsveld tussen die drie werelden. Dat spanningsveld was er niet alleen gedu­ rende die tijd, maar door de eeuwen heen lijken daar godsdienstige spanningen te ontstaan. Ook in onze tijd is daar weer een groot spanningsveld en onverdraag­ zaamheid tussen de verschillende moslimopvattingen, waartussen nog enkele christelijke groeperingen zijn die dan vaak in de knel komen. Tussen ongeveer 140 en 160 na Chr. verbleef Valentinus enige tijd in Rome, en in het jaar 136 was hij een serieu­ ze kandidaat voor de bisschopszetel van Rome. Er was een sterke controverse tussen de Romein Ireneus en Valentinus. Ireneus heeft een grote invloed gehad op de kerk in die begintijd. Men vermoedt dat het Ireneus was die toen bisschop van Rome werd, onder de naam Pius i . Die eerste eeuwen waren heel roerig, een tijd van veel denkbeelden en tegenstrijdigheden. Elaine Pagels schrijft in haar boek ‘ Ketters en rechtgelovigen: de strijd om de ware leer in het vroege christendom ’ bijvoorbeeld dat in het Evangelie van Johannes met opzet Thomas als dom en niet echt een apostel werd voorgesteld. Denk aan het verhaal van de ongelovige Thomas, en ook: Thomas was er niet bij toen Jezus de laatste keer verscheen en hen uitzond om het evangelie te prediken en de zonden te vergeven. Jezus heeft toen allen ‘beademd’ met de Heilige Geest, maar Thomas dus niet. Naijver was er toen ook al tussen deze twee, maar zeker ook tussen Ireneus en Valentinus. De leer van Valentinus heeft men kunnen reconstrue­ ren uit het werk van zijn leerlingen, want er was een Valentijnse school , die zeker nog drie eeuwen na zijn dood traceerbaar was. Wat waren zoal de kenmerken van die school: – belangrijk was de relatie tussen God, mens en kosmos; – het hoogste wezen is een onkenbare God, wiens eigen- schappen, de aeonen , min of meer gepersonifieerd voorgesteld worden; – deze aeonen vormen samen de Goddelijke Volheid, het pleroma . Het pleroma , Volheid van het Goddelijke Zijn in zijn vóórwereldlijke staat, dus vóór de manifestatie in de wereld... de Godheid zweefde nog boven de grenzeloze, geestelijke wateren. Deze door ons niet zo makkelijk te begrijpen woorden komen we regelmatig tegen in de lezingen uit de Nag Hammadi-geschriften, daarom wil ik nu een beeld schetsen van de hemelwereld zoals zij zich dat voor­ stelden, compleet met de daarbij horende benamingen. De aeonen* De jongste van deze aeonen (goddelijke eigenschappen) is Sophia , Wijsheid. Zij komt ten val, en uit haar ont­ staat de zichtbare wereld ( Pistis Sophia: geloof–wijs­ heid). Het ‘ten val komen’ zou je kunnen zien als: het zich vanuit de hemelwereld naar de Aarde bewegen. Uit de negende hemelsfeer naar de derde, ongeveer. Uit Sophia is de demiurg voortgekomen; deze wordt als een lagere godheid en de wereldschepper onderschei­ den van de hoogste God. Volgens Valentinus is ook de Logos bij de schepping betrokken geweest, zoals in het Evangelie van Johannes staat; maar Valentinus was meer voorstander van de denkrichting van Thomas. Het standpunt van Johannes was dat het Goddelijk Licht niet doordringt in de duisternis, waarin de wereld gedompeld was; het Goddelijk Licht was niet beschik­ baar voor de mens. Toen is uiteindelijk ‘ het woord vleesgeworden ’ en heeft onder ons gewoond in de gedaante van Jezus. ‘ Er is Licht in een mens van Licht ,’ zegt Johannes. Terwijl Thomas zijn leerlingen voorhoudt dat de mens geschapen is naar Gods beeld en gelijkenis en op zijn individuele zoek­ tocht moet gaat om het innerlijke Licht in zichzelf te ontdekken. Thomas zegt nadrukkelijk dat wij zijn (of: kunnen worden ) als Jezus , terwijl Johannes zegt dat Jezus de eniggeboren zoon is. In onze tijd kunnen wij die twee zogenaamde tegenstel- lingen wel met elkaar verbinden, maar toen was het echt een stevig discussiepunt. Een belangrijk logion uit het Thomas-evangelie is logion 113: Zijn discipelen zeiden tot Jezus: Wanneer zal het Koninkrijk ko- men? Jezus zei: Het komt niet door het te verwachten; zij zullen niet zeggen: zie hier of: zie daar. Maar het Koninkrijk van de Vader is uitgespreid op Aarde en de mensen zien het niet. Hieruit blijkt dat christelijke invloeden bij Valentinus werkzaam zijn geweest, of misschien ook: dat Valenti- nus de christelijke denkbeelden heeft beïnvloed? Mensbeeld Zoals veel scholen demensheid verdelen in bepaalde kwa- liteiten: geestelijk, psychisch of lichamelijk, zo was dat ook in de gnosis van die tijd. Deze menstypen werden onderscheiden in de mate waarin ze zich bewust waren van zichzelf. 1 Als eerste waren er de hylici , ook wel de ‘versteenden’ genoemd. Deze mensen ervaren alleen de waarden van buitenaf. Deze waarden bestaan los van henzelf en heb- ben ook geen invloed op hen. Ze zijn als het ware vol* Een andere betekenis van aeon is: tijdperk . Het tijdperk van de platonische maand . Dat is de tijd waarin het lentepunt zich verplaatst naar een volgend teken van de Dierenriem; dit duurt ongeveer 2100 jaar. Het tijdperk van een emanatie van een Godheid.