14(4)17

 Het drieluik Evolutie (1911)  Schilderij Compositie V , ook uit Mondriaan’s Parijse jaren (1914)  Schilderij Compositie VII , een kubistisch experiment (1913) Reflectie jaargang ı4 nummer 4, winter 20ı7 10 de dingen, het diepere wezen van wat hij waarnam. Dat wat hij niet essentieel achtte, liet hij geleidelijk steeds meer weg. Zo ontstond er een vuurrode en kobaltblauwe kleurexplosie en een beeld dat nog maar nauwelijks iets met een werkelijke boom te maken heeft. Tussen de uitstralende krans van takken schil- dert hij lijnen en vegen, zonder een natuurlijke referen- tie. Details laat hij achterwege. Het gekronkel van de twijgen wordt weergegeven door zorgvuldig uitgeba- lanceerde tegenkrommingen, kriskras streepjes en gevarieerde verfstreken. Diepte wordt enkel aange- bracht door het contrast tussen de donkere rode boom op de voorgrond en de egaal blauwe kleur van de ach- tergrond. Het platte vlak was ontdekt als werkplek van de kunstenaar, waarop hij met lijnen en kleuren zijn diepere aspiraties kon uitwerken. In Domburg kreeg Mondriaan ook contact met andere Nederlandse schilders die al in het verre Parijs waren geweest en technieken hadden geleerd die kleuren zó naast elkaar konden plaatsen dat ze sterke lichteffecten kregen. Jan Sluyters, Leo Gestel en Jan Toorop leerden hem de techniek van het ‘ luminisme ’. Mondriaan was er enthousiast over omdat hij hierin een mogelijkheid zag om meer licht in zijn schilderijen aan te brengen. In zijn yogameditaties had hij ervaringen van dit innerlijk licht. Helaas bleek dit gezichtspunt niet gemakkelijk over te brengen. Meditaties waren nog iets vreemds in hun wereld. Charley Toorop reageerde in ieder geval zo toen zij Piet Mondriaan op het strand in meditatie had zien zitten en ’s avonds aan haar vader giechelend vertelde dat zij een vreemde Boeddha op het strand had gezien. Dat stopte Mondriaan niet; hij ging dóór met schilderen. Omdat Jan Toorop hem ook op de mogelijkheid had gewezen om zijn innerlijk in symbolen uit te drukken, begon Mondriaan bloemen te schilderen als symbool van de eenheid van materie en geest. Maar de meeste bekendheid kreeg hij met zijn drieluik ‘ Evolutie ’, dat hij in 1911 voltooide. Evolutie was in de tijd van Mondriaan een nieuw per- spectief, maar het is een centraal thema in het kosmo- logisch stelsel van ‘ De Geheime Leer ’. Het vervangt als zodanig het christelijke verhaal over de schepping als verklaring voor het ontstaan en functioneren van de wereld. Deze kosmologie is analoog aan hindoe- en andere mythologieën die nadruk leggen op een voort- gaande kosmische cyclus van schepping, dood en weder- geboorte en heeft ook veel gemeen met de wetenschap- pelijke evolutietheorie van Darwin. Volgens Blavatsky was de enige essentiële fout van Darwin dat hij materie in de plaats van geest stelde als de drijvende kracht in het heelal. Mondriaan verdiepte zich hierin en schreef in zijn ‘ Schetsboeken ’ herhaaldelijk dat ‘ de theosofische leer van de evolutie een bepalende factor is in de geschiedenis van de kunst .’ Hij had voor zijn drieluik dan ook geen beter thema kunnen kiezen. Maar de uitwerking was voor hem niet gemakkelijk. Hij koos ervoor om drie vrouwenfiguren af te beelden. Geheel links schilderde hij de blinde, onbewuste mens. Het is een vrouw die met gesloten ogen omhoogkijkt. Zij is in donkere kleuren geschilderd en draagt gestileer- de rode passiebloemen ( symbool voor het lijden ) op de schouders. Rechts op dit schilderij zie je de bewustwor- ding van de mens verbeeld: een vrouw in lichtere kleu- ren en twee sterren, ‘met zonlicht geschilderd’, boven de schouders. En tot slot, in het midden, de eindfase: een vrouw, staande met geopende ogen, omgeven door goudgeel licht en zuiver witte velden. Het werk trok veel aandacht, maar toch was Mondriaan niet tevreden. Er was te veel figuratie in en hij snakte er- naar om abstract te gaan schilderen. Die kans kreeg hij in 1911 in Parijs. Essentie van de werkelijkheid Hij kon zijn intrek nemen in één van de ruimtes van de Theosofische Vereniging en van daaruit het bruisende kunstenaarsleven van de stad verkennen.