14(4)17

Reflectie jaargang ı4 nummer 4, winter 20ı7 32 monster van de sociale plicht ’, dat ons steeds het gevoel geeft dat wewatmoeten doen: voor de ander, voor de wereld. ‘ De christelijke cultuur heeft ons opgezadeld met een hoog plichtsbesef enmet schuld- gevoelens als we “nee” zeggen. Maar als we dat doen ’, zeg hij terecht, ‘ en dat enkel voortkomt uit conditionering en niet uit stilte, rust, werkelijk inzicht en belangeloos engagement, dan richten we met ons doen dikwijls veel schade aan. En misschien doen we we veel meer voor de wereld als we eindelijk eens ophouden met achter de anderen aanrennen, en in plaats daarvan gaan zitten en zorgen dat althans de oorlog in onszelf tot een einde komt .’ Mooi gezegd! Om te leven in harmonie met de omgeving is het nodig dat ik ín het ‘midden’ ben, mild en zachtmoedig, en dat ik niet voortdurend ‘in reactie’ leef. En om dát te kunnen moet ik iets leren waar de mystici van Oost en West al eeuwen expert in zijn. Eén van die boeken die niet mogen ont- breken op onze nachtkastjes. Oog in oog Christelijke mystiek in woord en beeld Auteur: Kick Bras Uitgever: Skandalon, 2017 Dit schitterend vormgegeven en mooie boek ‘ Oog in oog: christelijke mystiek in woordenbeeld ’ laat zienhoekunstenaars zich hebben laten inspireren door de mystiek. Het ziet er niet alleen heel mooi uit (met veel afbeeldingen in kleur) het is ook nog eens heel toegankelijk geschreven, zoals we dat gewend zijn van Bras. Kick Bras, die op een open manier en aan de hand van veel afgedrukte kunstwerken uitlegt hoe kunstenaars in de afgelopen eeuwen de christelijke mystiek hebben vormgegeven. Bras doet dat aan de hand van een duidelijke opbouw. Wat opvalt, is zijn doordachte opbouw en de toegankelijke, nuchtere schrijfstijl waar- in hij lastige gedeelten niet vermijdt. Bras nam zich voor de geheimen van de mystiek te ontsluiten voor een groter pu- bliek. Hij combineert oude teksten met de zeggingskracht van 55 kunstwerken uit een rijk mystiek erfgoed, van middel- eeuwse prenten tot Mark Rothko en William Turner, langs thema’s als lijden, de jacobsladder , pelgrimage en het laby- rinth. Te beginnen met godsbeelden, Christusbeelden, mens- en wereldbeeld, en eindigend met de mystieke weg van loutering, verlichting en vereniging. Luisterend wachten in de nacht Christelijkemystiek is een sterk verlangen en streven naar innige verbondenheid en direct contact met het Goddelijke Mysterie, en via een innerlijk schouwen ‘ oog in oog ’ te komen staan met God. Voor Bras persoonlijk is dat door (bijvoor- beeld kijkend naar de geschilderde gezichten van Jawlensky) met eerbied en liefde eenvoudig aanwezig te zijn bij de stille Aanwezigheid , bij wie hij zich niets kan voorstellen. In zijn inleiding gaat hij in op de omslag van het boek, waar we een ‘abstracte kop’ van de Russisch/Duitse expressio- nistische schilder Alexej von Jawlensky (1864–1941) zien. Het schilderij heeft de bijnaam: ‘ Innerlijk schouwen’ . Het is een gezicht dat naar ons is toegewend, maar de blik is naar binnen gericht. We zien een gezicht in uiterste concentratie, ge- richt op een innerlijk visioen. Met ‘ inner- lijk schouwen ’ gebruikte Jawlensky een oude terminologie, die we al tegenkomen bij Griekse wijsgeren en in vele vormen van christelijkemystiek. Het is eenmooie term die iets wezenlijks zegt over de ervaringen en inzichten die in dit boek aan de orde komen en die we ook wel aanduiden met het begrip ‘ mystiek ’. In zijn epiloog gaat Bras verder in op mys- tiek in de eenentwintigste eeuw en hij vraagt zich af of de mystiek de leegte kan opvullen die is ontstaan door de verschrompeling van kerkelijke instituten en de verdamping van christelijke dogma’s. ‘ Wanneer wij met Jawlensky naar binnen kijken, dan zien wij de nacht. De oorzaken daarvan zijn vele. We hebben er enkele geschetst. Welke betekenis religie, en in het bijzonder mystiek, kan spelen bij het doorstaan van deze nacht en het vinden van licht is vooralsnog onduidelijk, waar- bij hij de kanttekening plaatst dat ook in het hart van de mystiek de nacht heerst. ’ Waarbij hij verwijst naar de donkere nacht van Johannes van het Kruis. ‘ De mystieke beelden in dit boek brengen ons bij nader inzien niet oog in oog met een overweldigend licht, maar zijn vaak, om met Paulus te spreken, wazige spiegels .’ Maar Kick Bras eindigt zijn mooie boek niet in mineur. ‘ Aan de vele levens van vele mystici, zoals die in dit boek naar voren zijn gekomen, kun je afzien hoe je in de duisternis juist licht kunt vinden. Zij kunnen ook voor ons in deze duistere eeuw een voorbeeld zijn. Mystiek kan een leidslicht zijn in deze nacht. Als het ons leert om bescheiden te zijn in onze woorden, in stilte te bidden en het goede te doen en daarbij te wachten op God .’ Mooi is ook deze zin: ‘ Mystiek is een cultuur van stilte, van zwijgen. Die stilte is niet de stilte van het graf , maar die van het gebed . Mystiek is een gebedscultuur. Elk nieuw, bevrijdend woord over God kan alleen geboren worden uit communi- catie met God. Het mystieke gebed is vooral een zaak van luisteren. Luisterend wachten in de nacht. Wachten op God .’ ‘ Oog in oog ’ heeft me diep geraakt en ontroerd; wat Bras zegt doet me soms denken het mystieke boek ‘ Hopeloos hoopvol ’ van John D. Caputo. ‘ Luisterend wachten in de nacht ,’ zegt Bras in de lijn van Caputo. ‘ Wachten op God. Wanneer vertrouwde beelden van God sneuvelen, kan dat pijn doen, maar het kan ook bevrijdend werken. Want God is niet die oude vertrouwde groot- heid die we intussen wel kennen en waar- over we zelfverzekerde theorieën kunnen formuleren, die we kunnen uitwisselen met of dwingend op kunnen leggen aan anderen. God is in demystiek een geheim- nis die spreekt met een zachte stem .’ ‘ Oog in oog ’ is een rijk en schitterend geïllustreerd, full-colour boek dat je uit- nodigt tot kijken, lezen, overdenken en mijmeren, en dat alle ruimte geeft om tot nieuwe kennis en tot nieuwe inzichten te komen. Kick Bras is verbonden aan het Titus Brandsma Instituut te Nijmegen en ver- diept zich daar in spiritualiteit en mystiek. Daarnaast is hij verbonden aan Vacare , het protestants platform voor meditatief leven. De Gita Arjuna’s tweestrijd Auteur: Roopa Pai Uitgever: Villa Sophia, 2017 Arjuna is in India net zo bekend als Adam en Eva bij ons. Zoals wij de Tien Geboden kennen, kent iedereen van Indiase af- komst de Gita (voluit de Bhagavad Gita ). In deze uitgave vertelt de schrijfster een eeuwenoud mythologisch verhaal aan een jong publiek, haalt de moraal eruit en zet het met veel humor neer in onze tijd door makkelijk toe te passen