14(4)17

8 Onze zoektocht begint aan het begin van de vorige eeuw in Europa, eind negentiende eeuw. Een moeilijke tijd vol verwarring. Er heerste nog een ‘ fin de siècle ’- sfeer: de burgers waren in verwarring gebracht door diverse wetenschappelijke ontwikkelingen, die in strijd waren met de bestaande orde. Zo was de evolutieleer van Darwin in strijd met de Bijbelse opvattingen, de opkomst van het socialisme bedreigde de macht van de bourgeoisie en de Freudiaanse psychologie bewees dat de mens dingen in zich had die hij liever ontkende. Door deze tegenstrijdigheden was er een houding van grote onzekerheid onder de burgerij ontstaan en was men de nieuwe eeuw vooral met grote angst ingegaan.. Explosie van creativiteit Toch bleek dit een scharnierpunt van de Europese cultuur. Toen de twintigste eeuw eenmaal was ingezet begonnen velen zich te realiseren dat er een nieuwe wereld op til was. Robert Musil sprak van een ‘koorts’ die zich meester maakte van Europa: ‘ Uit de verdwaasde geest van de laatste decennia was plotseling in heel Europa een bevlogen koorts opgekomen. Niemand wist precies wat er in wording was, niemand kon zeggen of het een nieuwe kunst, een nieuwe mens, een nieuwe moraal of mogelijk een totale omwenteling van de maatschappij zou zijn. Daarom zei ieder- een erover wat hem uitkwam. Maar overal stonden mensen op om te strijden tegen het oude .’ ¹ Het zou nog duren tot na de Eerste Wereldoorlog voor- dat deze nieuwe impuls zich doorzette. Maar toen was de explosie van creativiteit niet meer te stoppen. De strijd tegen het oude was één van de kenmerken van het opkomende modernisme. De modernisten, die al voorlopers kenden in de ‘salons van Parijs’, kwamen op een creatieve manier in verzet tegen de traditionele vormen van kunst, architectuur, literatuur, geloof, sociale organisaties en het dagelijkse leven. De moder- ne roman, het moderne toneel, de architectuur en de poëzie moesten vernieuwd worden zodat zij de moder­ ne geïndustrialiseerde maatschappij beter weerspiegel- den. Of misschien zelfs een nieuwe impuls konden zijn voor totale vernieuwing. Theosofie als bevrijding Toen Piet Mondriaan (1872–1944) in 1911 in deze metro- pool van creativiteit en vernieuwing arriveerde, was hij bijna veertig jaar oud. ² Hij had al een lange en intense ontwikkeling achter de rug, zowel op geestelijk als artistiek niveau. Opgegroeid in een streng calvinisti- sche familie dacht en werkte hij lange tijd geheel in de geest van zijn conservatieve, anti-revolutionaire en Oranjegezinde vader, een hoofdonderwijzer in Amers- foort en vervolgens in Winterswijk. Als jonge schilder gaf hij uiting aan zijn verbondenheid met dit geestelijk erfgoed door een geschilderd portret van de jonge prinses Wilhelmina te maken. Verder leek hij vooral een verdienstelijk landschapschilder in de stijl van de Haagse School te worden. Maar na de eeuwwisseling begon hij verdieping van zijn leven en werk te zoeken en kwam hij in contact met de theosofie. Die begon zich in Europa te verspreiden en zou een tijd lang de heersende alternatieve cultuur worden. Ze bleek de ‘school’ waartoe kunstenaars zich konden wenden voor een radicaal andere beschrijving van de wereld en de mens. Een wereld waarin de ‘geest’ het ging winnen van de ‘materie’. Mondriaan verdiepte zich, onder leiding van de theosoof Schoenmaeckers, in ‘ De Geheime Leer ’ van mevrouw H.P. Blavatsky en ontdek- te diepere en meer universele waarden, betekenis ach- ter betekenis, nieuwe dimensies van begrip. Hij ontdek- te dat de oude zieners een gesluierde wijsheid waar­ namen en doorgaven en dat men door de vele vermom- mingen kon doordringen tot de Ene Echte Werkelijkheid. Rechts: antieke foto van Mondriaan (rond 1918); op de achtergrond het schilderij Duinen II (uit 1909). Over de auteur Ojas Th. de Ronde behaalde in 1970 zijn doc- toraal theologie aan de universiteit van Nij- megen. Daarna verbleef hij enige jaren als spiritueel zoeker in India. Na zijn terugkeer in Nederland begon hij (samen met zijn vrouw) het coaching- en counselingbureau Fenix en werd hij docent aan de Humaniversity, een interationaal centrum voor therapie en meditatie. Vandaag de dag geeft hij workshops, schrijft hij artikelen en verzorgt hij wekelijkse webradio-uitzendingen getiteld ‘De Nieuwe Mens’. url : www.denieuwemens.eu . Reflectie jaargang ı4 nummer 4, winter 20ı7 De schilder Piet Mondriaan is voor mij nog steeds een wonder. Als een Nederlandse onderwijzerszoon, opgegroeid diep in de provincie en opgevoed volgens uiterst conservatieve christelijke waarden en normen, wist hij een hoogst moderne beel- dentaal te ontwikkelen die diepe religieuze gevoelens opriep en de hele wereld, ook de digitale, heeft veroverd. Wat was zijn geheim? In dit artikel gaan we onder- zoeken hoe de theosofie voor hem een bron van inspiratie was. Licht tussen donkere lijnen Theosofie als bron van inspiratie voor schilder Piet Mondriaan Ojas Th. de Ronde