15(1)18

 Het vroege schilderij Der Blaue Reiter [De blauwe ruiter] uit 1903  Schilderij Der Reiter [De ruiter] uit 1911 Reflectie jaargang ı5 nummer 1, voorjaar 20ı8 11 een innerlijke beleving in een schilderij tot eenheid verwerkt worden . Met dit inzicht zag hij ook schilderijen van Cézanne op een nieuwe manier. Hier bracht in de ogen van Kandins- ky een schilder met een aantal streken verf iets levends tot stand. Hij prijst de Franse schilder voor zijn diepe innerlijkheid waardoor hij ook het innerlijk leven van de dingen kon waarnemen: ‘ Cézanne maakte een levend ding van een theekopje, ofwel: in een theekopje realiseerde hij het bestaan van iets levends. Hij hief een stilleven op, tot het punt waarop het ophield levenloos te zijn. Omdat hij de gave had het innerlijk leven in alles aan te voelen .’ Theekopjes, zoals alle voorwerpen, dragen leven in zich. Maar alleen de herkenner, de ziener, kan dat waarnemen. Voor diege- ne die echt ‘ziet’ geldt: ‘ Zelfs dode materie is levende geest .’ Op weg naar het ongeziene Kandinsky was verrukt over dit inzicht en begon ermee te experimenteren. Hij ging landschappen schilderen waarin de kleuren los stonden van de objecten om zo te accentueren dat de kleuren ‘van binnenuit’ een betekenis hadden. Eén van de meest bekende werken uit deze periode is het schilderij ‘ De Blauwe Ruiter ’ dat hij in 1903 maakte. Je ziet er een blauwe ruiter op een paard dat pijlsnel door een rotsige wei rent. De vormen zijn wat vaag gehouden, maar de kleuren zijn opvallend blauw tegen een achtergrond van roodbruine herfst­ bomen. Deze ‘ Blaue Reiter ’ werd een paar jaar later opgepakt door een bekende avantgardistische kunstenaarsgroep in München, die brak met de traditionele, academische opleidingen en zich ging richten op spirituele waarden. Deze groep gebruikte simpele lijnen, abstracte vormen en vrij gekozen kleuren om de toeschouwer te inspire- ren zich te bezinnen op het ‘ongeziene’ en zich te be- vrijden uit de greep van een aan objecten gebonden, rationele, materialistische maatschappij. Symbool voor deze groep werd Kandinsky’s volgende schilderij ‘ De Ruiter ’. Met een paar lijnen, die doen denken aan Chine- se kalligrafie, is een ruiter in jockeyhouding weergege- ven. De aura-achtige witte ondergrond schept een ver- geestelijkte, transcendente atmosfeer, waarin de ruiter moet worden opgevat als bestrijder van het puur ratio- nalistische, materialistische wereldbeeld. Was dit een geïsoleerde groep kunstenaars? Nee. Terug- kijkend naar het begin van de twintigste eeuw zien wij hoe op verschillende plaatsen in het Westen groepen kunstenaars ieder op hun eigen manier eenzelfde weg volgden en tot een nieuwe, abstracte beeldtaal kwamen. De ‘ founding fathers ’ van deze beweging waren, naast Wassily Kandinsky, ook de Russische kunstenaar Kazi- mir Malevitsj, de Tsjech Frantisek Kupka en de Neder- lander Piet Mondriaan. Zij deelden met elkaar hun ambitie het ongeziene zichtbaar te maken. En zij deelden ook eenzelfde achtergrond. De opkomen- de theosofie gaf deze artiesten een perspectief dat de fundamentele basis voor hun spiritualiteit werd. Vanuit dit gezichtspunt voelden zij zich in staat achter en in de natuurlijke wereld te kunnen schouwen en daarbij inzicht te krijgen in de oude wijsheid en de kosmische principes van ons bestaan. Veel kunstenaars raakten daarbij geïntrigeerd door H.P. Blavatsky’s belangrijkste werk ‘ De Geheime Leer ’ en vonden daarin een spirituele impuls om het vertrouwde plaatje van de zichtbare reali- teit los te laten en ook voor het oog onzichtbare werelden in deze wereld zichtbaar te maken. Beelden van het astrale Voor Wassily Kandinsky was daarbij het boekje ‘ Thought Forms ’ 3 van Annie Besant en Charles W. Leadbeater van grote betekenis. In 1908 kreeg Kandinsky hiervan een kopie in handen en dat maakte veel indruk op hem. Het was niet alleen de tekst die hem boeide, ook de tekenin- gen van de fijnstoffelijke aura’s, zoals die daarin stonden afgebeeld, openden voor hem de wereld waarnaar hij op zoek was. Hij zag vormen die hij niet eerder had gezien en besefte dat die realistisch echt waren bij bepaalde stem- mingen. Een aura van iemand die woedend is heeft een andere uitstraling dan van iemand die bang is, verdrie- tig of hebzuchtig; of van iemand die in stilte mediteert of gevoelens van mededogen heeft. Van dit boekje is een goede Nederlandse vertaling met afbeeldingen beschikbaar 3 en in het voorwoord legt Annie Besant de bedoeling van dit boekje als volgt uit: ‘ De tekst van dit boekje is de verenigde arbeid van de heer Leadbeater en mij. Ernstig hopen en geloven wij dat dit boek- je iedere lezer zal dienen als een aangrijpende les, door hem de aard en het vermogen zijner gedachten te doen kennen .’ Ofschoon de auteurs duidelijk maakten dat het heel moeilijk is juiste afbeeldingen van de astrale wereld te maken, raakte Kandinsky toch geïnspireerd door de afbeeldingen die hij zag. Ook een later boek van Charles W. Leadbeater ‘ Man–Visible and Invisible ’, 4 waarvan óók