15(1)18

 Schilderij Gelb-Rot-Blau [Geel-Rood-Blauw] uit 1925  Schilderij Schwarz und Violet [Zwart en violet] uit 1923  Schilderij Composition X [Compositie X] uit 1939 Reflectie jaargang ı5 nummer 1, voorjaar 20ı8 13 Geometrie als onderliggende structuur In 1914 brak in het Westen de oorlog in al zijn verschrik- kingen uit. Kandinsky moest als geboren Rus uitwijken naar Moskou, waar hij in 1917 de Russische Oktoberrevolu- tie meemaakte. Hij overleefde de omwenteling en kreeg in het communistische Rusland zelfs verschillende hoge functies in de kunstwereld aangeboden. Maar omdat hij zich niet kon verenigen met het nieuwe regime vertrok hij in 1920 weer naar München. Daar werd hij hoofddocent in de pas opgerichte internationale kunstopleiding Bauhaus . Omdat Kandinsky nog steeds overtuigd was van het aanbreken van ‘ een tijdvak van spirituele doorbraak ’ zette hij zich met hart en ziel in om hiervoor nieuwe stijl­ vormen te ontwikkelen. Hij zocht nieuwe vormen om op een plat vlak de oneindigheid van de kosmos tot uitdrukking te brengen en begon te experimenteren met geometrische vormen: cirkels, halve cirkels, hoe- ken, bochten, driehoeken, lijnen. Hij was hiertoe geïn- spireerd door Kazimir Malevitsj, die hij in Moskou had ontmoet en die met geometrische vormen een beeld wilde scheppen van de door de wetenschap pas ont- dekte ‘vierde dimensie’ van de werkelijkheid. Kandinsky, die zijn kunst wilde dematerialiseren om de ongeziene dimensie van de werkelijkheid uit te drukken, was hierdoor geboeid geraakt en begon met cirkels, met lijnen en driehoeken deze nog onbekende dimensie van de realiteit uit te drukken. Dit is duidelijk te zien in zijn prachtige werk ‘ Geel-Rood- Blauw ’. Aan de linkerkant zijn in heldere kleuren vier- kanten, rechthoeken en strakke lijnen zichtbaar, aan de rechterkant donkerder kleuren in verschillende abstrac- te vormen. Deze twee verschillende kanten zijn bedoeld om verschillende, ook spirituele, ervaringen bij de toe- schouwer teweeg te brengen. Daarbij sluit ook het geometrisch-abstracte werk ‘ Zwart en Violet ’ goed aan. In dit werk zijn nog verre herinne- ringen aan de zichtbare wereld te ontdekken, maar het geheel weerspiegelt in geometrische vormen de rust en oneindigheid van de tijd-ruimte waarin wij bestaan. Zoals bij vroegere, bijna objectloze werken van Kandinsky de fantasie van de toeschouwer nodig was om tot de kern door te dringen, zo zijn ook hier geometrische vormen signalen en wegwijzers naar de nieuw te ont- dekken dimensie van ons bestaan. Wie de tijd neemt om aandachtig te kijken ziet wat Kan- dinsky bedoelde toen hij dit schilderde: rechts driehoe- ken van twee zeilboten, dobberend op kalm water, en links een dreigende onweerswolk, die al een schip heeft overmand. Ons bestaan op de oceaan van het leven, uitgebeeld in cirkels en driehoeken. De onuitputtelijke bron van het leven In zijn latere werken is het alsof Kandinsky een poging doet het onuitputtelijk mysterie van het bestaan op- nieuw te verbeelden. Zijn werken vertonen ‘ biomorfe vormen ’, vormen die geïnspireerd lijken op organismes die je alleen met een microscoop kunt waarnemen, maar die tegelijkertijd het innerlijk van de kunstenaar verbeelden. We zien dit helder geschilderd in ‘ Compositie x ’. Hier zien wij geïsoleerde vormen en kleuren oprijzen tegen de achtergrond van een zwarte, onbeweeglijke oceaan. Bij een eerste oogopslag krijg je de sensatie van een onbe- kende kosmische ruimte waarin objecten gewichtloos bewegen. Bij nader toezien zie je biomorfe vormen van beide zijden naar boven opstijgen waarbij ze iets passe- ren dat op een boek lijkt. Kandinsky, die altijd vermeed om zwart te gebruiken, heeft deze kleur hier bewust als dominante kleur geko- zen. Was het een herinnering aan het beroemde ‘zwar- te vierkant’ dat Kazimir Malevitsj geschilderd had om het oosterse begrip van nirvana , de absolute staat van hoogste volmaaktheid en totale onbeweeglijkheid, uit te drukken? We zullen het nooit weten; Kandinsky heeft hierover geen informatie gegeven. Zoals bij veel van zijn werken: het blijft gissen. De toeschouwer wordt alleen met hints en signalen op weg geholpen, weg van een platvloers materialisme naar een hogere vorm van bewustzijn. Was het onvermijdelijk dat sommige kunstenaars aan het begin van het materialistische tijdperk hun aan- dacht op spiritualiteit richtten en daarvoor abstracte vormen kozen? En is deze abstracte kunst nog actueel?