15(2)18

Reflectie jaargang ı5 nummer 2, zomer 20ı8 28 Dit boek biedt een ideale geschiedenis van die kant van de westerse filosofie die voortdurend vraagt of het allemaal wel klopt wat er wordt beweerd en wordt geloofd, vooral in deze tijd van nep- nieuws. Het boek leest bijna als een roman: in een rustig tempo trekken de grote scep- tische filosofen voorbij, van de oude Grieken tot en met onze tijdgenoten, en telkens legt de schrijver eenvoudig en trefzeker uit waar het bij de denker in kwestie om draait. Het boek is niet alleen als het ware een bewonderenswaardige filosofische canon , het biedt ook een pleidooi voor het behoud van filosofische lichtvoetig- heid en het vermogen tot (zelf)relative- ring die vooral in deze tijd een must is! Melancholie van de onrust Auteur: Joke J. Hermsen Uitgever: Arbeiderspers, 2017 Nog een boek over melancholie, een thema dat kennelijk in is en dat door Joke Hermsen uitvoerig en op een aan- sprekende manier wordt belicht. In dit essay onderzoekt zij met denkers als Hannah Arendt, Ernst Bloch en Lou Andreas-Salomé wanneer de mens nog over voldoende macht, daadkracht en hoop beschikt om over het verlies heen te stappen en een nieuwe verhouding tot de wereld en zichzelf te zoeken. Joke Hermsen citeert de Italiaanse schrij- ver Italo Calvino, die melancholie om- schreef als ‘ verdriet dat licht geworden is ’. Reden waarom het beroemde schil- derij van Jan Asselijn de omslag van het boek siert: ‘ De bedreigde zwaan ’. Herm- sen vertelt dat de zwaan in de kunsten als een symbool voor melancholie geldt, maar in dit zeventiende-eeuwse werk liggen op het eerste gezicht vooral andere emoties besloten. Er stijgt onrust uit op. Het beeld van de opstui- vende zwaan van Jan Asselijn lijkt volgens Hermsen ook de huidige tijd- geest te verbeelden. Velen voelen zich immers net als de zwaan bedreigd in hun bestaan en reageren woedend als iemand hun mening niet deelt of tradi- ties te na komt of ter discussie stelt. Het schilderij toont hoe melancholie kan omslaan in angst en agressie, als het tij tegenzit en er al dan niet denkbeeldige gevaren dreigen. Door de eeuwen heeft de melancholie een wisselvallige reputatie gekend. Bij de Grieken werd de melancholie (letter- lijk: zwarte gal ) omarmd, in de Middel- eeuwen werd ze verguisd want ze leidde tot ledigheid. In de Renaissance werd ze herontdekt en in de kapitalistische samen- leving weer in de ban gedaan omdat het niet strookt met de verheerlijking van steeds meer consumeren en produceren. Melancholie krijgt nu het stempel van depressie en wordt bestreden met pillen in plaats van met kunst en liefde, zoals Joke Hermsen liever zou zien. Ja, de mens is een homo melancholicus , die weet heeft van verlies en vergankelijk- heid en die probeert dit besef om te buigen tot hoop en creativiteit. Als het tij echter tegenzit en onze melancholie door onrust en angst slechts naar de duistere kant van het verlies getrokken wordt, kan deze omslaan in depressivi- teit. Behalve rust, liefde en aandacht hebben we ook sociale verbondenheid en een bloeiende politiek-culturele we- reld nodig om onze angsten te bezweren en de melancholie ‘gezond’ te houden. Hermsen is overtuigd van het ontbreken van verbanden in de huidige samenle- ving, dat volgens haar bijdraagt aan de huidige tijdgeest: we verkeren in ‘ een morele depressie ’. Die uit zich in onrust, ontevredenheid, onbehagen, angst, nostalgie, vervreemding, fatigue . Die gevoelens gaan verder dan onzekerheid over de economie of zorgen over migra- tie of klimaatverandering. Populistische politici buiten de angsten voor verande- ringen uit, maar op de achtergrond is het neoliberale kapitalisme de drijvende kracht achter veel van de ontevreden- heid, ‘ omdat deze nu eenmaal de beste afzetmarkt garandeert ’. En de gemeen- schap brokkelt af omdat die voor deze markt niet interessant is. Haarscherp fileert ze politieke leiders in Amerika, Frankrijk, Oostenrijk, Polen en Nederland die, net als Duitsland in het interbellum , zowel nationalistische mythen als angst verspreiden en weinig respect voor de feiten kunnen opbren- gen. Zelfs zo weinig dat post-truth door de Oxford Dictionary tot hét nieuwe woord van 2016 werd verkozen, waar- mee ze verwijst naar Hannah Arendt die liet zien dat leugens altijd al tot het favoriete gereedschap van totalitaire regimes hebben behoord. ‘ Consequent als waarheid verkochte leugens kunnen een door rouw en depressie geplaagde Rivieren keren nooit terug Tijd, verlies en de kracht van herinnering Auteur: Joke J. Hermsen Uitgever: Arbeiderspers, 2017 Om de dood van haar vader te verwerken maakt de hoofdpersoon een reis door Frankrijk, naar het idyllische plekje van haar jeugd. Ella Theisseling reist door Frankrijk met als uiteindelijk doel de rivier waar zij alle vakanties van haar jeugd heeft doorgebracht. Ze wil er de dood van haar vader verwerken, maar ook nadenken over haar kinderjaren, haar eerste liefdes en gebeurtenissen die bepalend zijn geweest voor haar verdere leven. ‘ Rivieren keren nooit terug ’ is een me- lancholieke roman over liefde en dood, tijd en herinnering en over de levenslust en verbeeldingskracht van de kindertijd. De rivier staat symbool voor de tijd: ook wat geweest is, keert niet terug. ‘ Rivieren keren nooit terug ’ is een poëtisch en melancholisch geschreven roman met bespiegelingen over het leven en een rakende en ontroerende en opvallende reflectie op het verleden. We komen veel te weten over Frankrijk en Ella haar geschiedenis, maar die is niet per se nodig om over te mijmeren bij filosofische en psychologischemomenten, maar voor- al over haar schrijfstijl, die verre van bab- belend zou zijn, zoals ik eerder las. Joke Hermsen schrijft in een aansprekende stijl waarin natuurschoon, gedachten, herinneringen, indrukken en gevoelens elkaar afwisselen, waardoor je zelf ook eens op een andere en meer filosofische manier naar je eigen herinneringen gaat kijken. Ik las al een aantal boeken van Joke Herm- sen, en ze raken me iedere keer weer, zoals haar aansprekende boek ‘ Stil de tijd ’. Hermsen is één van die auteurs die (nog) niet de plek hebben gekregen die ze verdienen. Vanuit verschillende invals- hoeken belicht ze in dit boek een aantal prominente menselijke vragen: Wie, wat en waar is de tijd? Wie zijn wij als men- sen? Hoe zijn wij in staat tot de verbeel- ding en het creatieve? Hoe zijn wij in staat tot verandering? Hoe kunnen we vredig samenleven als mensen? Wie is de ander? en: Wat is de dood? Joke Hermsen (1961) is filosofe en roman- schrijfster. Zie ook mijn bespreking in deze rubriek van haar boek Melancholie .