Reflectie2(3&4).vp

Jezus en zijn stambomen Johan Pameijer Was Jezus duizendmaal in Bethlehem geboren en niet in het eigen hart, dan ben je toch verloren. Deze beroemde gedachte van de mysticus Angelus Silesius verwijst naar de onbelichte dimensies van het kerstfeest. Elk jaar geldt de midwinterzon- newende als de geboortegrot van het licht, een plek die minder een geografische dan een spirituele aanduiding wil zijn. Uiter- lijkheden zoals kerstballen in een spar, kaarslicht en het Stille nacht, heilige nacht leiden de aandacht nog wel eens af van het geloof aan het heilige archetype van het collectieve onbe- wuste. Het kind, geboren in de kerstnacht, verzinnebeeldt sinds onheuglijke tijden de onsterfelijke Geest, die gekend wil worden. Vanaf dat meditatieve moment maken wij de pel- grimstocht mee van de wijsheidsleraar, die zijn missie met de dood moet bekopen, maar opstaat en ten hemel vaart, en wij moeten beseffen, dat zijn geschiedenis niet anders is dan de biografie van de menselijke ziel. Al bijna twintig eeuwen heerst er verwarring over de af- stamming van Jezus. Zowel Matteus als Lucas namen een ge- slachtsregister in hun Evangeliën op, maar de verschillen zijn zo groot dat er nauwelijks sprake kan zijn van een en dezelfde per- soon. Hoe lichtvaardig wordt vergeten, dat de evangelisten geen historici waren. Het lag nooit in hun bedoeling om een getrou- we weergave van feiten te geven. Waarschijnlijk kenden ze el- kaar niet eens. Hun enige relatie lag in hun gemeenschappelijk geloof aan de goddelijkheid van de leraar, wiens leven zij reconstrueerden aan de hand van Griekse en Joodse mythen. Mattheus en Lucas schreven onafhankelijk van elkaar, op geheel verschillende plaatsen en met zo’n twintig jaar tussen- ruimte. Zonder enige aanspraak op wereldfaam, richtten zij hun pijlen op deelgemeenten van de nog ongevormde Christelijke religie. In hun getuigenisschriften maakten zij gretig gebruik van de gewoonte van Joodse mystici om namen en getalswaar- den te benutten ter ondersteuning van hun geloof. Dat verklaart bijvoorbeeld de discrepantie tussen beide afstammingslijsten. Mattheus volgt in zijn stamboom de lijn van de koninklij- ke geslachten. Lucas houdt zich aan de afstamming van de priesterlijke zonen van David. Mattheus begint zijn lijst bij Abraham, Lucas bij Adam. De meeste namen kloppen niet met elkaar. Blijkbaar durfde niemand het aan de afstamming op een meer spirituele wijze te interpreteren. Een ander opmerkelijk verschil ligt in de geboorteverhalen zelf. Bij Mattheus is er onmiddellijk actie. Een mysterieuze ster wijst drie oosterse wijzen de weg naar Bethlehem en de ijver- zuchtige viervorst Herodes besluit om alle jongetjes tot twee jaar om te brengen. In een onheilspellende sfeer vluchten Jezus’ ouders dan naar Egypte. Heel anders is de stemming bij Lucas. Hij beschrijft een pastoraal tafereel met zingende engelen, een stal, aanbiddende herders en een maagdelijke moeder met haar baby in de voederbak van het vee. Hier niet de dramatiek van een woeste koning, maar een onbedreigd gezinnetje, dat na afloop van de volkstelling gewoon terugreist naar zijn huis in Nazareth. Lucas vertelt, dat de geboorte plaatsvond in een grot, om- dat de herbergen vol waren, maar volgens Mattheus woonden Maria en Jozef gewoon in een huis. Als kind al vroeg ik mij af welke van de twee schrijvers ons iets op de mouw speld(d)en. Ze konden toch niet allebei de waarheid spreken. Een van bei- den zat er faliekant naast, maar waarom namen de volwasse- nen beide verhalen even serieus? Twee Jezus-knapen Spraken zij wel over hetzelfde kind? Het onderzoek van de antroposofische ziener Rudolf Steiner leidde tot de hypothese van twee verschillende Jezus-kinderen. Zijn opvatting is nogal merkwaardig. De Jezus van Mattheus en de Jezus van Lucas zouden verschillende knapen zijn, toevallig allebei geboren uit ouders met de namen Maria en Jozef. Later sterft de Mattheus- Jezus en zijn geest smelt samen met die van de Lucas-Jezus, die dan de grote Christusleraar wordt. Het lijkt een vergezoch- te oplossing van een gecompliceerd probleem. Het gnostische Evangelie van de Pistis-Sophia bevat een verhaal over een ontmoeting tussen twee Jezus-knapen, de lichamelijke jongen en de Geest, in de omheinde tuin van va- der Jozef. In het huis is moeder Maria er getuige van hoe de twee kinderen, Jezus en de Geest, samensmelten en eenwor- den. Misschien leverde deze oude, gnostische mythe Rudolf Steiner de inspiratie voor zijn hypothese. Hoe dan ook, de theologie kwam er niet uit. Volgens een be- paalde opvatting geeft Mattheus de afstammingslijst van Jozef, terwijl Lucas zich aan de stamboom van Maria zou hebben ge- houden. Maar de Italiaanse theoloog Guiseppe Ricciotti zegt, dat het bij de Joden hoogst ongebruikelijk is de afstamming van de moederlijke lijn te volgen. Riciotti wijst op een idee uit de derde eeuw na Christus. Bij de Hebreeën heerste het gebruik dat bij weduwschap de broer of zelfs de halfbroer van de overlede- ne de weduwe trouwde. Men noemde dit een leviraatshuwelijk. Jozef zou behalve een wettelijke vader ook een leviraatsvader hebben gehad. Dezelfde gewoonte zou de oorzaak kunnen zijn van de verschillen tussen de beide stambomen. Een encyclopedie vermeldt, dat er in de geslachtslijsten nogal eens namen werden overgeslagen. Onzorgvuldigheid in het bijhouden van de lijsten kan het vinden van een code ernstig belemmeren. De vraag is of de auteurs echt zo onzorg- vuldig waren of dat ze juist heel nauwkeurig volgens de He- breeuwse numerologie te werk zijn gegaan. Zeven en veertien Veel van de oudtestamentische geslachtslijsten zijn op twaalf- tallen gebaseerd. De nieuwtestamentische geslachtslijsten blij- ken met andere sleutelwaarden te werken, namelijk met de getallen zeven en veertien. Mattheus noemt 41 namen, Lucas noemt 76. Het was gebruikelijk om daar de niet genoemde Naam van God bij op te tellen, zodat er respectievelijk sprake is van 42 en 77 namen. Bij Mattheus is de stamboom verdeeld in drie groepen van veertien namen, namelijk van Abraham tot David, van Salomo 22 Reflectie 2(3&4), december 2005