Reflectie 3(4).vp

Van duifjes naar tabernakel Hendrik S. de Bruin De ‘Verbondstent’ In alle Vrij-Katholieke kerken in Nederland staat het taberna- kel midden op het altaar, maar wel zo, dat de celebrerende priester de heilige handelingen ruimschoots kan verrichten. Het tabernakel dankt zijn naam aan de Vulgaat, de Latijn- se Bijbelvertaling van de H. Hiëronymus. In deze vijfde- eeuwse vertaling gebruikt Hiëronymus het woord ‘taberna- culum’’ (letterlijk ‘tent’ in het Latijn) voor de ‘Verbondstent’, die volgens Exodus 26 en 36 e.v. het draagbare heiligdom der Israëlieten met de Ark van het Verbond en de stenen Tafelen der Wet overhuifde. Evenals deze ‘Verbondstent’ van de Israëlieten uit het Oude Testament bewaart het tabernakel in onze Kerk ook een Allerheiligste, maar dan het H. Sacrament der Eucharistie. Het gebruik van het kerkelijk tabernakel ligt echter niet ten grond- slag aan de jonge liturgie uit de eerste eeuwen der Christen- heid. In de vroeg-christelijke periode kenden de christenen immers geen tabernakel; dikwijls namen ze na de Misviering het geconsacreerde Brood mee en nuttigden het gezamenlijk in huiselijke kring. De pyxis en de duif In het begin van de vierde eeuw, toen zich ten tijde van keizer Constantijn de Grote (306-337) in het Romeinse Rijk geen christenvervolgingen meer voordeden en de kerkenbouw een aanvang nam, begon men de H. Eucharistie ten bate van de communie voor zieken en stervenden te bewaren, echter nog niet in de godshuizen, maar in de woonhuizen van geestelijken en uit- verkoren leken. Naderhand vond de ‘reservatio’ plaats in aanbouwkapel- len van de kerken, in de zogeheten sacraria. Het duurde overigens niet lang, of de gewoonte ontstond om het Heilig Sacrament voor de zieken en sterven- den te bewaren in een pyxis, een edel- metalen doos zonder voet en dikwijls van een torenvormig deksel voorzien; in later tijd gebruikte men daarvoor een edelmetalen duif (met name in Frankrijk) die de H. Geest symboli- seerde. Zowel de pyxis als de duif kwam boven het altaar te hangen. De duif was gewoonlijk omslo- ten door een minder kostbaar omhul- sel, een soort tabernakel in de vorm van een kleine toren. Waarschijnlijk moeten we hierin de beginvorm van het latere tabernakel zien. De hang- ende pyxis en de hangende duif zijn naderhand overigens in onbruik geraakt. De muurnis of het wandtabernakel In 1215 decreteerde het vierde Lateraans Concilie, dat de ge- consacreerde hosties, welke tijdens de Misvieringen waren overgebleven en in de navolgende vieringen werden uitge- deeld, voortaan achter slot en grendel bewaard moesten wor- den, zulks om schennis en diefstal van het H. Sacrament en het dikwijls kostbare vaatwerk te voorkomen. Men kende in die tijd overigens al de gewoonte om alle sacrale kostbaarheden op te bergen in een muurnis of wandtabernakel in de kerk- muur, meestentijds aan de noordzijde van het koor. Volgens theoloog en kerkhistoricus dr. Regnerus Steensma is er in dezen wellicht verband met de lezing van het (Paas)- evangelie, die aan de noordzijde plaatsvond. In de middeleeuwse Friese en Groningse kerken werden de sacramentsnissen gekenmerkt door een grote verscheidenheid, die gepaard ging met een diepe devotie voor het sacrale. Niet alle nissen die in vele middeleeuwse kerkmuren nog aanwezig zijn waren overigens sacramentsnissen; er zijn ook nissen waarin de altaarampullen werden geplaatst, terwijl de pisci- na-nissen dienden voor de rituele handwassing van de celebrerende priester. Eén bewaard gebleven Fries sacramentshuis en de sacramentstorens Dankzij de steeds sterker wordende verering van het Altaars- acrament, de instelling van Sacramentsdag in 1264 en de vele verhalen over eucharistische wonderen, werden in de late Middeleeuwen de geconsacreerde hosties in de kerken op be- paalde kerkelijke feestdagen uitgesteld in monstransen (gou- den of zilveren versierd vaatwerk met een ronde houder 22 Reflectie 3(4) winter 2006 Het duifvat (de pyxis) met geopend deksel Het duifvat zoals het boven het altaar hing Anjum (Fr): het sacramentshuis met hostiekastje, voor een gedicht venster