Reflectie 3(4).vp

Kerstfeest, méér dan de verjaardag van Jezus Lambèrt de Kwant Wie is het die zo hoog gezeten, zo diep in ‘t grondeloze licht, van tijd noch eeuwigheid gemeten, bestaan kan zonder tegenwicht? [...] Heilig, heilig, nog eens heilig, driemaal heilig: eer zij God. Buiten God is ‘t nergens veilig. Heilig is een groot gebod. Martinus Nijhoff: Het engelenlied Kerst — Wat is dat toch, die speciale sfeer in die dagen. De komende kerstdagen vallen op maandag en dinsdag. Voor de een zijn dit welkome vrije dagen, voor de ander, vooral voor veel alleenstaanden, zijn ze een bezoeking. Kerst is hèt ultie- me feest waarop gezelligheid haast verplicht is, vooral in fa- milieverband of met goede vrienden. Toch is dit lichtfeest niet alleen voorbehouden aan het christendom – lichtfeesten komen in vrijwel alle religies voor. Wat is dat toch, dat kerstgevoel, die aparte sfeer, vooral tij- dens de kerstnacht? Enkele jaren geleden reed ik met een vriendin, tijdens zwa- re sneeuwval naar het kerkje in Raalte. Het was schitterend, die tocht van Olst naar Raalte, zo’n 18 kilometer. Heel roman- tisch eigenlijk, dat besneeuwde landschap, de lichtjes van de boerderijen. Het kerkje in Raalte had ook wel iets aparts; een prachtig gezicht, die voormalige synagoge in de sneeuw. Op dat mo- ment had ik weer dat onbestemde gevoel dat die “kerstsfeer” eigenlijk heel universeel is. Ook binnen in het kerkje hing een haast mystieke sfeer; zelfs in het portaaltje fluisterden we. Later bleek, dat ook an- deren die aparte sfeer hadden gevoeld. Het was wat mij betreft een universeel gevoel van verbondenheid. Tijdens de Mis wees Johan Pameijer in zijn “preek” (ik heb altijd moeite met dat woord!) ook op dit universele karakter van Kerst, de voor- christelijke betekenis en het thema dat in alle religies is terug te vinden. Een onvergetelijke Kerstnachtdienst, waarover nog lang is gesproken. Een onbegrepen mysterie Kerstmis Het blijft toch een wat onbegrepen mysterie voor ons mensen. Kerstmis is in wezen een heel oude, voorchristelijke, maar ook een k osmische gebeurtenis, waarvan het mysterie door de natuurmens in de oudheid al lang was ontdekt. De viering van deze dag is eigenlijk een belofte voor de hele mensheid. Van- daar wellicht dat strijdende partijen de behoefte hadden de wa- pens tijdelijk neer te leggen, en elkaar zelfs goede kerst toe te wensen, om elkaar daarna weer meedogenloos af te slachten. Ergens worden we aangeraakt door ‘iets’ wat we niet kun- nen duiden. Er wordt wel gezegd dat het een door de kosmos éénmaal per jaar geactiveerde en trillende gebeurtenis is, met een zeer bij- zondere uitwerking voor diegenen die het kunnen zien en voe- len. We worden aangeraakt door het mysterie van het Licht, zoals dat in vrijwel alle religies een belangrijke rol speelt. Het Boek van Thomas de Strijder bevat het volgende raadselachti- ge gezegde dat aan Jezus is toegeschreven: ” Het is in het Licht dat het Licht bestaat.” Christus, die wordt aangesproken als het ‘licht van de wereld’, werd gewoonlijk afgebeeld met een corona (aureool) om het hoofd, net als bij Boeddha. Zoals bij Horus in Egypte en Mithras in Perzië wordt zijn geboorte gevierd op 25 decem- ber, de dag van de winterzonnewende. Het is ook bekend dat de eerste christenen hangers droegen met de afbeelding van een lam, dat overeenkomt met de Ram, het eerste teken van de dierenriem. Verder is de monstrans, die door katholieke pries- ters wordt gebruikt bij het opdragen van het heilig Lof, duidelijk een symbool van de zon. In de christelijke cultuur kennen we een reeks van feesten waarbij het thema ‘licht’ betekenisvol aanwezig is in symbo- len, gebaren, gebruiken, rituelen. Beginnend bij Allerheiligen en Allerzielen op 1 en 2 november, bij St. Maarten, Sinter- klaas, Santa Lucia, Kerstmis, Nieuwjaar en Driekoningen tot aan Maria Lichtmis op 2 februari. Denk ook aan Pasen en Pinksteren. De meeste van deze feesten zijn verbonden met veel oudere feesten, met name met de feesten en gewoonten van onze Keltische en Germaanse voorouders. Door de jaren heen hebben we, door onze gerichtheid op heel de wereld en onze belangstelling voor andere culturen ook kennis gekregen van ‘licht feesten’ uit andere religies en godsdiensten. Divali uit het hindoeïsme, Loy Krathong en Ve- sak uit het boeddhisme, Chanoeka uit het jodendom – om er enkele te noemen. Divali, Het Innerlijke licht Ook Hindoes kennen een oeroud lichtfeest, zoals ook andere religies. Wellicht zijn onze kaarsen tijdens Kerst en de behoefte aan vrede en harmonie een echo van die oudere lichtfeesten? Het Hindoefeest Divali is het feest van het licht en van de godin Lakshmi. Lakshmi is de godin van materiële en spirituele welvaart. Zij is het symbool voor goddelijke glorie. Lakshmi wordt tijdens Divali vereerd als moeder van iedereen. Tijdens Divali wordt de overwinning van het licht op de duisternis gevierd. Licht stelt het goede voor, duisternis het kwade. Maar we kunnen deze strijd tussen goed en kwaad ook op een innerlijk niveau bekijken. De innerlijke vijanden van de mens zoals begeerte, hebzucht, haat, geweld, etc, dienen te worden overwonnen. Bij het aanmaken van een dia (lichtje) wordt tijdens Divali met het opzeggen van een gebed gevraagd om kennis en kracht om deze innerlijke vijanden te verslaan en wordt er symbolisch een licht in ons aangemaakt. In feestelijke uitzendingen laat de Hindoe Omroep OHM tijdens dit feest zien hoe mensen dit innerlijke licht in zichzelf ontwikkelen, zodat zij niet alleen zichzelf, maar ook anderen gelukkig kunnen ma- ken en het grootste kwaad overwinnen. Divali is dus ook een gebeur- tenis waarbij men stil staat bij de eigen persoonlijke ontwikkeling en is voor eenieder bestemd, ongeacht afkomst. Het is goed tijdens de komende kerstdagen eens stil te staan bij het universele, interreligieuze karakter van deze dagen. Ik weet dat de gedachte dat het Licht en het Heilige in alle religies aanwezig zijn moeilijk te accepteren is voor veel christenen en christelijke theologen. 8 Reflectie 3(4) winter 2006