Reflectie-18.vp

processen in onze hersenen. Het ‘definitieve bewijs’ gaat vol- gens aanhangers verder dan alleen het bestaan van een somati- sche impact op de ziel. Het betreft in hun optiek experimenten die aantonen dat de eenheid van het bewustzijn een kwetsbaar verschijnsel is, dat voortgebracht wordt door hersenprocessen en daardoor ook kan worden vernietigd. Split-brain-proeven hebben te maken met een zogenoemde callostomie, een operatie waarbij een groot deel van het zoge- heten corpus callosum wordt doorgesneden, d.w.z. de hersen- balk die de twee hemisferen (hersenhelften) met elkaar ver- bindt. Bij epilepsiepatiënten schijnt de aan die ziekte gekop- pelde overprikkeling van het brein met deze methode namelijk sterk te worden teruggebracht, zodat het aantal aanvallen ook afneemt. Overigens worden dit soort ingrepen, voor zover ik weet, inmiddels niet meer zo drastisch doorgevoerd als vroe- ger, aangezien de technieken verder verfijnd zijn. Bij split-brain-patiënten worden er dus beduidend minder elektrische prikkels doorgegeven van de ene hersenhelft aan de andere. Dat wil zeggen dat ook de zintuiglijke informatie gekoppeld aan de diverse zintuigen voor het grootste deel slechts één hemisfeer bereikt, in plaats van het hele brein. De materialistische theorie voorspelt dat dit behoorlijk drasti- sche gevolgen moet hebben voor het bewustzijn, omdat dit immers een product van de hersenen zou zijn. Neuropsychologische experimenten Nu geven materialisten toe dat je zo’n vergaande impact in de meeste gevallen niet direct merkt aan epileptici die een split- brain-operatie hebben ondergaan. In het dagelijkse leven functi- oneren zij als doorsneemensen zonder opvallende handicaps. Het is dus niet het geval dat ze voortdurend slechts de helft van de zintuiglijke informatie tot hun beschikking hebben en daar- door behoorlijk beperkt worden in hun doen en laten. Dit wordt door materialisten voor zover ik weet verklaard doordat elke hersenhelft vroeg of laat alle relevante prikkels binnenkrijgt, aangezien de persoon uiteindelijk al zijn zintui- gen zal gebruiken om informatie over een omgeving of object te verzamelen. Hierdoor zou er toch een behoorlijk grote af- stemming tussen de hersenhelften ontstaan of anders zal één van de hemisferen de andere zozeer domineren dat normaliter alleen het daaraan gekoppelde gedrag te zien zal zijn. Het is echter mogelijk om een experimentele opzet te cre- ëren waarbij bijvoorbeeld elk oog een ander plaatje te zien krijgt zonder dat de patiënt hier ook met zijn andere oog naar kan kijken, bijvoorbeeld doordat zijn hoofd vastgezet is. Volgens het materialistische model zou je in zo’n situatie verwachten dat de informatie per hersenhelft verschilt en dat je dit kunt opmaken uit de reactie die elke hemisfeer afzonder- lijk op de waargenomen beelden of woorden geeft. Deze voorspelling wordt als zodanig inderdaad bevestigd door de resultaten van de zogeheten split-brain-experimenten die men inmiddels met deze patiënten heeft uitgevoerd. Elke hand van de patiënt blijkt een ander antwoord te geven op de vraag wat er te zien is, in overeenstemming met de prikkels die de hersenhelft heeft ontvangen die de hand in kwestie ‘bedient’. Daarbij blijkt de proefpersoon in zijn verbale reac- ties slechts te beschikken over de informatie die de hersenhelft bereikt die gekoppeld is aan zijn spraakvermogen. Nog verder gaan experimenten waarbij men de beide her- senhelften afzonderlijk vragen stelt over persoonlijke voorkeu- ren of intenties of opdrachten geeft. De antwoorden en reacties die er vanuit de afzonderlijke hemisferen worden gegeven blij- ken sterk te kunnen verschillen. Sommige onderzoekers stel- len daarom dat er sprake lijkt van twee verschillende persoon- lijkheden binnen één persoon, die ontstaan zou zijn door een fysiek ingrijpen in de hersenen. Splitsing van de ziel? Uit deze resultaten concluderen materialisten en anderen die ge- loven in de geestelijke afhankelijkheid van het brein dat het doorsnijden van de hersenbalk letterlijk leidt tot een splitsing van de ziel. Volgens hen zou dit tevens betekenen dat een per- soonlijke onsterfelijkheid bij voorbaat ondenkbaar is. De ziel in de zin van het bewuste subject (de ervaarder) zou gesplitst wor- den door een fysiek ingrijpen. Zij zou daarmee voor haar erva- ren subjectieve eenheid afhankelijk zijn van de structuur van het brein. Nu valt die structuur na de dood natuurlijk definitief weg (de hersenen vergaan) en dat zou betekenen dat het na de her- sendood ook onherroepelijk gedaan is met de ziel. Er zijn ook nog andere conclusies die materialisten aan de resultaten ontlenen, zoals over de verdeling van cognitieve functies over de beide hersenhelften, maar dat valt buiten het bestek van dit artikel. Overigens schijnen sommigen te denken dat elke niet-mate- rialistische theorie meteen al strandt zodra hersenprocessen het bewustzijn beïnvloeden. Zelfs zoiets als slaperigheid of dronk- enschap zou de waarheid van het materialisme bewijzen. In feite is dit een karikatuur, want elk zichzelf respecterend alternatief voor het materialisme (dat de werkelijkheid van de materie er- kent) ontkent helemaal niet dat brein en geest elkaar beïnvloe- den. Alleen gaat die invloed bij niet-materialistische modellen beide kanten op. Er is sprake van twee verschillende dingen (hersenen en geest) die met elkaar in interactie kunnen staan. Enkel het feit dat het brein invloed heeft op het psychologisch functioneren vormt dus geen bedreiging voor de tegenstanders van het materialisme die een zogeheten transmissie- hypothese aanhangen in plaats van de dominante productiehypothese. Maar materialisten en hun bondgenoten claimen dat er bij de split-brain-experimenten meer aan de hand is dan gewoon één van de vele varianten van een somatogene invloed op de ziel. Dit soort experimenten tonen volgens hen aan dat het ‘bewuste ik’ (de ervaarder of het subject) zelf gesplitst wordt op het mo- ment dat de hersenbalk wordt doorgesneden. Bij de experimen- ten zou je dat goed kunnen zien, doordat elke hemisfeer een ei- gen bewustzijn of belevingswereld zou hebben en van daaruit zou reageren op prikkels of vragen. Elke hemisfeer zou dus een eigen bewust subject produceren. De hamvraag is natuurlijk of deze conclusie gerechtvaardigd is. Is dit de enig mogelijke inter- pretatie van de bevindingen van split-brain-experimenten? Functionele scheiding We kennen waarschijnlijk allemaal het verschijnsel dat er bin- nen één en dezelfde persoon soms tegenstrijdige psychologi- sche processen spelen. Een deel van wat er in onze psyche ge- beurt, voltrekt zich alleen op een onbewust niveau. In bepaal- de gevallen kunnen processen in zo’n mate onbereikbaar wor- den voor het bewustzijn, bijvoorbeeld door verdringing, dat er een secondaire persoonlijkheid kan ontstaan. Een geheel van herinneringen, voorkeuren, etc. die een relatief stabiele struc- tuur vormt en na verloop van tijd de normale persoonlijkheid kan afwisselen. Er is geen goede reden om daarbij te veron- derstellen dat er in zo’n geval niet alleen een nieuwe persoon-