Reflectie-18.vp

Tekenen van renaissance in het geruisloos verdwenen Westerse Christendom Frank Het christendom nu Het Christendom is voor velen een achterhaalde godsdienst. De omvang van ontkerstening en ook van de ontkerkelijking in de laatste halve eeuw is enorm. De uitzonderingen daargela- ten, lopen de kerken leeg; het deel van de bevolking dat ter kerke gaat, is drastisch kleiner geworden. Uit de kerk lijkt het religieuze leven weggetrokken. De bezielende en bindende kracht van het Christendom in de samenleving is verdwenen. Welke veranderingen, welke ontwikkelingen zijn daar de oor- zaak van? In de Middeleeuwen ontwikkelde zich een veelvormige eenheid van Europa, die beslissend werd bepaald door het Christendom. Daarna – vanaf de 14de eeuw – begint de ‘nieuwe geschiedenis’ waarin een proces van losmaken van het individu uit kerkelijke en sociale bindingen op gang komt. Die ontwikkeling heeft zich voortgezet tot in de tegenwoordi- ge tijd en lijkt vrijwel voltooid te zijn. De scherpe scheiding van Kerk en staat heeft daartoe zeker bijgedragen, voorbereid tijdens de 18de-eeuwse Verlichting, door het rationele denken en de humanistische idealen centraal te stellen. Het beeld van de Almachtige God verbleekte. Het Godsbesef lijkt ook verlo- ren te zijn gegaan met de Verlichting, en de geloofswaarheden – de geloofsleer, de dogma’s – werden als minder onaantast- baar ervaren. Het individualisme werd gevoed – de rechten van de mens werden benoemd en vastgesteld. Vrijheid van godsdienst werd beschouwd tot die rechten van de mens te behoren, de samenleving bepaalde de normen en waarden. Maar toch, de mens lijkt niet minder religieus te zijn dan een eeuw of meer geleden. De religieuze mens slaat een (spirituele) weg in naar binnen. In de huidige tijd spreken we eerder van een spiritueel dan van een religieus mens, al dekt dat elkaar grotendeels; bij beide is er geen speciale band met een godsdienst, in dit geval het Christendom. Gedurende de laatste decennia is spiritueel ‘in’, al wordt veel wat daar niet direct mee te maken heeft óók daaronder verstaan. Maar wat maar een beetje naar binnen gericht is in plaats van op het materiële, heet nu plotseling spiritueel. Tegenwoordig worden de uitingen van het christelijke ge- loof in de samenleving nog wel geduld. De christelijke feest- dagen, waarvan oorsprong en betekenis nauwelijks nog be- kend zijn, blijven nog gehandhaafd. Voorwaarde is wel, dat zij niet al te zeer opvallen en zich zeker niet opdringen. Het klok- ken luiden ‘s zondags kan nog wel genade vinden als teken van de roep om zich te gaan bezinnen, maar de zondag dient niet meer het uitgaans- en winkelend leven stil te leggen. Dan is ook daar de stilte op de dag des Heren verdwenen. In het openbare leven is de rol van het Christendom geheel uitgespeeld. De kerk is geen sacrale ruimte meer; de huiver van het mysterie is daar verdwenen; de liturgie die de kerk- ganger in aanraking moet brengen met de sacrale, heilige wer- kelijkheid, is stom geworden; de verhalen, het evangelie – de vreugdevolle boodschap – worden niet meer begrepen. De kerk verwijst evenmin naar het mysterie van het bestaan – en nog minder naar het in wezen goddelijke daarvan, en brengt niet meer een samenhorigheid onder de mensen tot stand, de gemeenschap der gelovigen die niet (meer) het mystieke lichaam van Christus is. Het wil niet gezegd zijn dat dat in het verleden wél zo was, maar het utopische besef leefde toch wel binnen het christendom. Misschien vindt u dit wat somber en zwart-wit gedacht; iets hiervan is toch wel het geval. Van invloed is het kwaad, de misdaad; het heeft enorme, grotendeels collectief verwoestende vormen aangenomen in de 20e eeuw; en het kan niet anders dan ook de mens beroeren die daar zelf niet direct onder geleden heeft. Hiroshima en Auschwitz werken door in het leven van vandaag. Het beeld van de almachtige God van het Christendom kan voor velen daardoor aan betekenis en waarde hebben ingeboet, en dat geldt ook voor de godsdienst zelf. Dus het Christendom is een achterhaalde godsdienst. Gaat dat niet te ver om dat zó definitief te stellen? Wel is er sprake van een crisis van deze godsdienst, maar die crisis zou ook kunnen leiden tot een hernieuwde, christelijke religie. Zijn de tekenen daarvan al te vinden?. De overal opbloeiende spiritua- liteit is daar m.i. geen teken van, ook omdat spiritualiteit niet noodzakelijkerwijze aan een godsdienst gebonden is. Buiten West- en Noord-Europa waar bovenstaande in het algemeen wel op slaat, groeit het Christendom nog, met name in de Ver- enigde Staten [1] en in Latijns-Amerika, maar het betreft daar hoofdzakelijk een fundamentalisme dat de mens ondergeschikt houdt; waar de kerk een machtpositie over de gelovigen heeft. En daar heeft de Europeaan, sinds de Verlichting, zich gelei- delijk aan onttrokken, met mede daardoor uiteindelijk ontker- kelijking en ontkerstening tot gevolg. Tekenen van renaissance? Zijn er dan toch tekenen die wijzen op een hernieuwing, een renaissance van het Christendom? Het Christendom is een godsdienst van het boek, de Bijbel. Op de Bijbel is in alle Kerken de geloofsleer gebaseerd en de ver- schillende Kerken geven elk een verschillende interpretatie van die Bijbel, aangevuld door de theologie van de kerkvaders uit de beginperiode tot aan het eind van de 4 eeuw. Toen werden ook de geloofsbelijdenissen geformuleerd en was de uiteindelijke sa- menstelling van de Bijbelboeken tot stand gekomen. Al vijftien eeuwen en langer laten de christenen zich inspi- reren door de toen vastgelegde boeken van de Bijbel, waaruit troost is geput en zin en richting is gegeven aan het bestaan, aan het leven. In Europa volgden vertalingen uit het oorspron- kelijke Grieks in het Latijn, het Duits en het Nederlands, en gaven de tekst steeds beter weer, gesteund door het Bijbelon- derzoek. Het goede nieuws, de blijde boodschap, het evange- lie, wordt weliswaar nog verkondigd, maar nu nauwelijks meer verstaan. Dat Bijbelonderzoek houdt ook in hoe de Bijbel is ont- staan. Het zal dan blijken dat uit de vele, schriftelijk vastge- legde ‘getuigenissen’ van de eerste eeuwen een selectie heeft