Reflectie-18.vp

Darwin en zijn opvolgers Charles Darwin is in mijn ogen nog steeds een grootse ziener die, zoals Freud en Einstein, een enorme impact gehad heeft op ons denken over mens en wereld. Met Charles Darwin (1809 – 1882) kwam de wetenschappelijke kennis over de evolutie van het leven en het ontstaan van soorten in een stroomversnelling. Zijn boek ‘On the Origin of Species’ werd al vrij kort na publicatie in 1859 in de wetenschappelijke wereld aanvaard als de meest plausibele theorie over het ont- staan van de soorten, inclusief de mens. Anders dan de gelovigen tot dan toe de Bijbel hadden be- grepen, was de wereld zoals wij die kennen niet in zeven da- gen door God geschapen, maar het gevolg van een miljoenen jaren durende evolutie. En daarbij waren een van de belang- rijkste evolutiemechanismen voor de diversiteit van de soorten ‘toevallige mutaties’, ‘natuurlijke selectie’ en ‘het overleven van de best aangepasten’ (survival of the fittest) . Gedurende de anderhalve eeuw sinds Darwin heeft de evo- lutietheorie belangrijke ontwikkelingen doorgemaakt, met name door een synthese met de Wetten van Mendel en nieuwe inzichten op het gebied van de (moleculaire) genetica. Door het onderzoek naar genen en DNA kreeg de evolutietheorie ook een basis in de moleculaire biologie. Dit heeft ons ‘weten’ van de fysieke wereld enorm uitge- breid. Wij weten nu dat alle complexe organismen op aarde, wijzelf inbegrepen, in de loop van miljarden jaren uit eerdere, eenvoudigere levensvormen zijn geëvolueerd. Het bewijsma- teriaal dat Darwin en zijn opvolgers hiervoor aandragen, is nog steeds verpletterend. Of dit alles slechts door mutatie en natuurlijke selectie verklaard kan worden, is nog een vraag. Maar er zijn momenteel voldoende gegevens om aan te nemen dat er in de loop van miljoenen jaren op aarde een wijdvertak- te boom van leven is ontstaan, waarvan de hoofdvormen en algemene eigenschappen inmiddels goed bekend zijn. En dat miljarden jaren daarvoor, nu bijna 15 miljard jaar geleden, dit helaal met alle materie, energie, zwaartekracht, tijd en ruimte ontstond vanuit iets onbeschrijfelijks, wat nu al- leen maar ludiek kan worden aangeduid met een Big Bang , een niet voor te stellen Oerknal. Creationisten in het geweer Voor de conservatieve christenen die gewend waren aan het scheppingsverhaal in het begin van de Bijbel, waarin verteld werd dat God de wereld in zeven dagen had geschapen en toen ging rusten, sloeg dit in als een bom. Het leek erop alsof nu door een materialistische theorie God als schepper van hemel en aarde onttroond was. En Darwin werd bespot en verguisd. Niet een erg intelligente reactie. Die kwam wel enkele ja- ren later van een toen nog onbekende Russische Helena Pet- rovna Blavatsky. In 1888 gaf zij met haar boek ‘De Geheime Leer’ een fundamenteel antwoord op de vragen die toen leefden. Zij was met haar boek in staat een brug te slaan tussen wetenschap, godsdienst en wijsbegeerte. En wel vanuit het uit- gangspunt dat Bewustzijn en niet materie de fundamentele ba- sis van de kosmos is. Hiermee opende zij ogen voor aspecten die Darwin vergeten was: de fijnstoffelijke en niet-materiële aspecten van de werkelijkheid. Maar ook dit werd in christelijke kringen als ketters terzij- de geschoven. En daarmee begon in het christelijke Westen een onzalige strijd tegen de evolutietheorie, zoals die door Darwin en zijn opvolgers werd voorgesteld. Momenteel zijn onder hen de ‘creationisten’ het meest bekend. Zij richten hun pijlen vooral op het feit dat Darwin zegt dat het leven op aarde en de kosmos in miljarden jaren door ‘toevallige mutaties’ is ontstaan. Dat is volgens hen geheel in strijd met het Bijbelse idee dat God het heelal en de wereld zoals wij die kennen in zeven dagen heeft geschapen. Zij menen dat dit zo letterlijk in de Bijbel staat en proberen dit nog steeds op alle mogelijke manieren te bewijzen. Vanuit fundamenteel christelijke hoek in de VS proberen zij nu het verhaal van de Bijbel met weten- schappelijk onderzoek te onderbouwen en van de zeven dagen bijvoorbeeld zeven tijdperken te maken. Anderen willen niet zover gaan in het letterlijk nemen van de teksten van de Bijbel, maar houden wel vast aan het ge- loofsgegeven dat het basisontwerp van het leven geleverd is door een Intelligent Wezen. In de jaren ’90 van de vorige eeuw schreef ‘de biochemist Michael Behe hierover het boek Darwin’s Black Box en deed de theorie van Intelligent De- sign zijn intrede in creationistische kringen. Al werd dit boek onmiddellijk afgedaan als pseudo-wetenschap, de theorie bleef zijn invloed toch behouden. In Nederland werd Intelligent Design vooral bekend door het boek van de biofysicus Cees Dekker, die in 2007 ‘Omhoog kijken in platland’ schreef. In dit boek proberen hij en een aantal geleerden van naam aan te tonen dat het christelijke ge- loof uitstekend kan samengaan met de evolutietheorie door uit te gaan van een ‘ intelligente ontwerper’. Is hier een alternatief gevonden voor de evolutietheorie en zou dit alternatief ook op scholen gedoceerd kunnen worden? Minister Ronald Plasterk van OCW – voorheen hoogleraar moleculaire genetica – aan wie het boek werd aangeboden, was het hier grondig mee on- eens. ‘Wetenschap heeft geen argumenten voor of tegen het geloof; ze hebben gewoon niets met elkaar te maken,’zei hij tegen de verzamelde pers. Een oude Priestercodex Wat mij opvalt in deze discussie is, dat er zo weinig rekening wordt gehouden met de bevindingen van het historisch-kritisch onderzoek op de Bijbel zelf. Want niet alleen de evolutie van het leven wordt met de ratio onderzocht, ook de evolutie van de Bijbel. Wetenschappers die onderzoek deden naar het ontstaan van de Bijbel kwamen immers tot verrassende ontdekkingen die in deze discussie nauwelijks worden meegenomen... Zoekend naar het gelijk van de Bijbel, zoals die aan ons is overgeleverd, vonden een aantal archeologen, litteratoren en historici een andere werkelijkheid dan die binnen de Joodse of christelijke tradities bekend was. De stenen en oude teksten blijken een ander verhaal te vertellen. Zij tonen hoe Bijbelse historie en fictie nauw met elkaar zijn verweven. Hun onderzoek gooit de geschiedenis van Israel overhoop. Want nu wordt duidelijk hoe de nakomelingen van koning Da- vid de geschiedenis herschreven uit politieke en ideologische overwegingen. En hoe tot diep in de tijd van de Babylonische ballingschap nog herschreven werd over wat er in feite gebeurd was. Dit onderzoek trekt veel traditionele geloofsuitspraken in twijfel, maar maakt ook de weg vrij voor nieuwe conclusies en een nieuw verstaan van de aardse, fysieke werkelijkheid en haar evolutie.