Refl Herfst 2010 7(3).vp

de motto voor het sociale verkeer: ‘Wat je zelf niet aangedaan wilt worden, doe dit ook aan anderen niet.’ Kennelijk wordt deze ‘regel van wederkerige menslievendheid’ over de hele wereld herkend als iets wat jezelf en de gemeenschap waarvan je deel uitmaakt ten goede komt. Het is de kernwaarde van elke gezonde menselijke gemeenschap. Spectrum van waarden In de geschiedenis van de mensheid is deze kernwaarde helaas maar al te vaak vergeten. Als we in de achteruitkijkspiegel van de geschiedenis van de mensheid kijken, zien we een aaneen- schakeling van bloedige oorlogen, geweld en uitbuiting. En deze kettingreactie van geweld is nog steeds niet gestopt. Toch waren er in crisistijden altijd wijzen die probeerden terug te grijpen op de gouden regel. Deze kernwaarde bleek dan een helder licht dat als door een spectrum verschillende prachtige kleuren kreeg en die wij nog kennen als hoog ge- waardeerde idealen voor een gezonde samenleving. Het zijn de ethische waarden als gerechtigheid, liefde, vrijheid en ge- lijkheid. Het zijn intrinsieke waarden die dicht bij deze kern- waarde blijken te liggen. Zij zijn te vinden in de geschriften van de verschillende re- ligieuze gemeenschappen. De Joden vinden ze in de Torah, de christenen in hun Bijbel, de Islamieten in de Koran. Maar ze zijn ook te vinden in het gedachtegoed dat sinds de Verlich- ting in het Westen is ontstaan. Vrijheid is een belangrijke waarde van de liberalen, sociale gerechtigheid van de socialis- ten en gelijkwaardigheid tussen mensen van de humanisten. Het zijn deze klassieke ethische waarden die normgevend zijn voor een gezonde samenleving. In crisistijden worden wij ons van deze waarden bewust. Zoals in het midden van de vorige eeuw, toen de mensheid met de Tweede Wereldoorlog zichzelf naar de rand van de af- grond had gevochten. Toen men kon terugkijken op deze oor- log, werd men zich bewust van de waanzin en de onbeschrijfe- lijke wreedheid hiervan en nam men als mensheid een besluit: dit nooit meer! De klassieke ethische waarden moesten weer maatstaf worden voor het leven en men wilde hier vorm aan geven door deze te formuleren als basisrechten van iedere mens. Om die reden nam men in 1948 in de Algemene Verga- dering van de Verenigde Naties de ‘Universele Verklaring van de Rechten van de Mens’ aan. Een algemeen aanvaarde more- le en juridische standaard die het leven op aarde drastisch zou moeten veranderen. Helaas moeten we, terugkijkend op de laatste zestig jaar, constateren dat de Rechten van de Mens nog dagelijks ge- schonden worden. En dat de politieke situatie tussen de groot- machten van onze planeet het ons soms onmogelijk maakt hier een stem aan te geven. Besluiten van bovenaf in de Verenigde Naties blijken niet voldoende. Er moet meer gebeuren. Wat? Publiek debat Ook al zijn momenteel in Nederland deze basisrechten redelijk goed beschermd, dat betekent niet dat de achterliggende waar- den normgevend zijn in onze maatschappij. De relaties tussen mensen en groepen in onze maatschappij zijn snel aan het ver- harden en diepliggende conflicten liggen op de loer. Hoe ko- men we hier tot een vreedzame oplossing? Kan een politiek debat ons helpen? In de periodes dat pre- mier Balkenende in Nederland het schip van staat bestuurde, probeerde hij een discussie op gang te brengen over ‘normen en waarden’. Hij werd daarbij geïnspireerd door de Ameri- kaanse socioloog Amitai Etzioni, die in 1996 met zijn boek ‘The New Golden Rule’ (5) een wereldbestseller bleek geschre- ven te hebben. Geïnspireerd door Amitai Etzioni werd de ‘gouden regel’ in Nederland vertaald naar ‘wederzijds respect’ en die term werd opgenomen in de regeringsverklaring van het eerste kabinet Balkenende. Helaas zonder veel resultaat in het dagelijkse leven. Ook een door Balkenende georganiseerde Europese conferentie rond ‘normen en waarden’ in 2004 bracht niet veel in beweging. Toen Etzioni (6) daarover bevraagd werd zei hij: ‘Moderne samenlevingen, dus ook Nederland, bevinden zich in een mo- reel vacuüm. Sinds het strakke waarden- en normenpatroon van de jaren vijftig van de vorige eeuw in duigen viel, is de Westerse maatschappij op zoek naar nieuwe waarden… Als Balkenende die wil aangeven is men bang dat hij zijn eigen christelijke normen en waarden gaat opdringen… Er is nog geen echte discussie over dit onderwerp geweest. Er moet nog een Nederlands publiek debat hierover komen.’ (7) . Met deze laatste opmerking maakte Etzioni wel een punt. Een publiek debat is wezenlijk, wil iets echt gaan leven. En dat kan ook niet van bovenaf worden opgelegd. Als het succes heeft, dan zal het eerst van onderop moeten ontstaan, als een ‘grass root beweging’ die de gemoederen bezig houdt. Karen Armstrong deed daar met haar ‘Charter for Compassion’ een poging toe. Was dit succesvol? In ieder geval wel op internet, het we- reldwijde communicatienetwerk dat de hele aarde omspant. Op internet bestaat geen scheiding tussen kerk en staat en be- staan er ook geen grenzen van etnische, culturele of gods- dienstige aard. Iedereen kan vrij met iedereen communiceren en dat gebeurde ook. Karen Armstrong was daar al bekend, omdat haar ondogmatische bestsellers over het jodendom, christendom en islam (8) vooral via internet verspreiding von- den. Maar nu begon ze met haar ideeën daarover overal op te duiken in de e-mailcontacten en in de sociale netwerken als Facebook en Hyves. In de virtuele wereld was haar oproep succesvol en ontstond er een publiek debat. Gedragsveranderingen Maar om hiervan iets te merken in het dagelijkse leven, is er meer nodig. Gedragspsychologen, die een rationele aanpak voorstaan, zeggen dat een publiek debat niet voldoende is. Gedragsveranderingen zijn immers voor niemand gemakkelijk te realiseren. Ieder weet het: ook al weet je dat een bepaald ge- drag ongezond is, het duurt heel lang voordat je dit verandert. Pogingen om een ongezond gedrag of levensstijl te ontmoedi- gen of te veranderen leiden voortdurend schipbreuk. Men wil vasthouden aan wat men onbewust altijd gedaan heeft en ge- wend is. Zachtzinnige overreding, harde aanpak, boete, hoge premies…. het blijft onzeker of mensen hierdoor hun gedrag veranderen. Er moet kennelijk meer gebeuren. Een van de middelen die gedragspsychologen momenteel als succesvol ervaren is ‘het zichtbaar maken van wat je huidi- ge gedrag is’. Als dat negatief gedrag is, kan op deze manier bewustwording ervan plaatsvinden en dat kan zo’n schok te- weegbrengen dat de gedragsverandering een feit is. Een voor- beeld ervan hoorde ik een dezer dagen van een vriend die als arts in een ziekenhuis werkt. Het was daar al lang bekend dat artsen er goed aan zouden doen om regelmatig hun handen te wassen. Dat zou veel onnodige bacteriële infecties voorko- 9 Reflectie 7(3) herfst 2010