reflectie 8(2).vp

Niet-materialistisch wereldbeeld als uitgangspunt, dan automatisch pseudowetenschap? Jim van der Heijden (1) In 2010 nam arts en neurobioloog Dick Frans Swaab na 31 jaar afscheid als hoogleraar neurobiologie aan de Universiteit van Amsterdam. Tot 2006 was hij tevens directeur van het Nederlands Instituut voor Hersenonderzoek van de Koninklijke Nederland- se Akademie van Wetenschappen. Hij is iemand die de belangstelling niet schuwt, controverses niet uit de weg gaat en die mis- schien ook wel zoekt. Zo kwam hij onder meer in het nieuws door zijn bevindingen en standpunten over verschillen in de hersenen tussen mannen en vrouwen en dito tussen homoseksuelen en niet-homoseksuelen. Het laatste leverde hem een reeks dreigbrieven en bommeldingen op. Swaab is een autoriteit op het gebied van hersenonderzoek waar hij vanaf zijn studietijd mee bezig is ge- weest en na zijn pensioen mee door zal gaan. De lijst van publicaties en boeken van zijn hand of waaraan hij heeft bijgedragen is enorm. Zijn kort geleden verschenen boek ‘Wij zijn ons brein’ wekt dan ook hoge verwachtingen. Swaab’s beeld van de werkelijkheid is deterministisch en ma- terialistisch. Fysische en chemische processen in onze herse- nen maken wie wij zijn en die bieden geen ruimte voor een vrije wil of een ziel. Vanzelfsprekend is dit ook het uitgangs- punt van ‘Wij zijn ons brein’ waarin Swaab de mens en zijn brein volgt vanaf de conceptie tot aan de dood. Wat gebeurt er met de hersenen in de puberteit, bij verliefdheid, bij ziekten, bij beschadiging en bij dementie? Hoe zit het met homoseksu- aliteit, psychische problemen, moreel gedrag, geloof, spiritua- liteit en de invloed van medicijnen en therapieën? Er is weinig dat Swaab op deze 479 pagina’s niet bespreekt. Teveel om hier allemaal te behandelen en daarom zoom ik in op hoofd- stuk XVII ‘Er is niet meer tussen hemel en aarde ....’. Daar ko- men we acht pagina’s tegen over de BDE onder de toch wel tendentieuze titel ‘Pseudowetenschappelijke verklaringen van de bijna-doodervaring’. Povere theorie Het plakken van het etiket ‘pseudowetenschap’ op alles wat niet in de materialistische opvattingen past is iets dat in scepti- sche kringen zonder veel omhaal gebeurt. Daarenboven is in dit geval irritatie te vermoeden. Die blijkt op oud-cardioloog Van Lommel en zijn boek ‘Eindeloos bewustzijn’ te zijn ge- richt, maar voor ik daar op in ga eerst iets over hersenonder- zoek. Door de moderne scantechnieken en de vele populairwe- tenschappelijke publicaties – vaak voorzien van fraaie kleu- renweergaven – wordt de indruk gewekt dat de hersenweten- schap exact doorgrondt hoe het onder onze schedels werkt. Dit betreft niet alleen de besturing van het fysieke lichaam, ook dat wat we aanduiden met bewustzijn, psyche, geest of ziel wordt inbegrepen. Echter, niets is minder waar. Het zijn vooral aannamen over hoe het zou kunnen werken die naar buiten worden gebracht. Daar zijn andere aannamen tegenover te zet- ten die veel minder aandacht krijgen omdat die niet in het overheersende materialistische paradigma passen. Swaab on- derstreept dit (ongewild neem ik aan) als hij zegt dat hij geen overtuigende uitspraken kent tegenover het idee dat de ziel een product is van de hersenen. Het is dus een ideeënstrijd waarin de aanhangers van één idee steunen op de hoogmoed van het hebben van de meerderheid onder vakbroeders. Echter, dat de ziel – of de geest of het bewustzijn, de ter- men lopen nogal eens door elkaar – een product is van de her- senen is niet wetenschappelijk aangetoond. Als dit wel zo zou zijn dan had de materialistische wetenschap dit flink van de daken geschreeuwd. Nee, er zijn slechts opvattingen en die lopen uiteen. Dennett, een materialist net als Swaab, meent dat het brein werkt als een supercomputer die via materiële pro- cessen onze psychische aspecten voortbrengt. Dit had Penrose al geopperd in ‘The Emperor’s New Mind’ uit 1989 en hij was in die tijd ook al niet de eerste daarmee. Penrose wees toen op het hoge speculatieve gehalte van dit idee en dat is 22 jaar later nog steeds zo. Nobelprijswinnaar Eccles verwerpt deze opvat- ting dan ook omdat het nooit echt geconcretiseerd wordt en noemt het ironisch ‘promissory materialism’ (‘belovend mate- rialisme’). Het is voor hem een ‘impoverished and empty’ (‘po- vere en holle’) theorie die slechts stoelt op het optimisme dat de wetenschap het eens op zal lossen, maar in werkelijkheid geen 16 Reflectie 8(2), zomer 2011