Reflectie 6(1) voorjaar 09.vp

M Y S T I E K als Mysterie van Eénheid Frits Moers Met opzet is een titel als “Wat is mystiek?” boven dit artikel vermeden. Zulke vraag wil doorgaans beantwoord worden met een definitie. Dat zoiets in dit geval onmogelijk is, blijkt alleen al uit het feit, dat er vele definities van mystiek gegeven worden. Daar- in is het wezen van de formuleringen telkens anders. Kunnen we mystiek dan zien als een te bestuderen object: wetenschappelijk, theologisch, psychologisch, literair, historisch, enz. ? Ja, dat kan als een kennisnemen van. En dat kan aanzetten tot … Tot wat? Tot praten over mystiek. Levensbeschrijvingen van grote mystici “lezen”, hun levenshouding, mystieke ervaringen en soms een mystieke leer (!)? Dat kan aanzetten tot … Tot wat? Soms tot bewogen worden. Een mystieke leer? Mystiek is niet overdraagbaar, is geen object. Verwoordingen van mystici ‘begrijpen’ slechts de mystici zélf. Zo kan een poëet nooit exact verklaren, aan een bewonderaar, wat de diepste gevoelens, ervaringen en belevingen waren bij het scheppen van een gedicht. Tekstverklaring door een ander leidt zelfs tot verminking ervan, maar de innerlijke bewogenheid die kan ontstaan door het ‘opnemen’ daarvan kan leiden tot … Tot wat? Tot concentratie op je eigen belevingen, al dan niet te verwoorden. Soms lukt dat verwoorden, soms ook niet, maar de beleving is er, ook onuitgesproken . DE mystiek ? Wie zich wil verdiepen in mystiek, kennismatig, kan altijd te- recht in een lijvig werk als Encyclopedie van de mystiek ¹ , ze- ker aan te bevelen. Het werd ook mij aanbevolen ná het geven van een tweedelige lezing over Mystiek, waarin de strekking iets anders lag. Wat me opviel in dat werk, was dat de titel van die ency- clopedie spreekt over DE mystiek, terwijl het lidwoord ‘de’ weggelaten wordt in de afzonderlijke hoofdstukken. En te- recht. Dé mystiek wordt door dat bepalend lidwoord tot een soort verzamelnaam, een grabbelton. Zo is er bijvoorbeeld geen sprake van dé christelijke mystiek, wel van o.a. een Fran- ciscaanse, een Karmelitaanse, een Jezuïtische mystiek. Zo ook van bijvoorbeeld een Middeleeuwse mystiek, een Islamitische mystiek. En dan steeds nog in hun diversiteit. Diversiteit? Nee, heel anders nog: in Mystiek hebben we, mijns inziens, te maken met puur individuele, puur subjectieve ervaringen en vooral belevingen van een Mysterie van Eenheidsbeleving in de Kosmos. Ik om daar later verder nog op terug. Deze persoonlijke visie op Mystiek is dus een heel andere dan mystiek tot een object maken dat bestudeerbaar is. Dat laatste kán natuurlijk best wel. Zo beweert Moore ² : “Iedere theorie over mystiek moet stevig gefundeerd zijn in een volledig gedetailleerde en breed gedocumenteerde analyse en groepering van fenomenologi- sche typen en kenmerken van mystieke ervaring”. Letten we op woorden als ‘ theorie’, ‘gedetailleerde’, ‘gedocumenteerde analyse’ en ‘groepering’, ‘typen’ en ‘kenmerken’! Wie mystici ‘leest’ ter innerlijke verrijking en tot schouwend ontdekken, zal zich daar niet om bekommeren! En wat heet mystici ‘lezen’, als we zelf niet een ‘mystiek subject’ zijn of worden? Dan volgt vermoedelijk meteen de vraag Wat bedoel je dan met “mystiek” en “mystiek subject”? Ik moet dat dan gaan definiëren of omschrijven, maar dat doe ik op deze plaats (nog) niet. Wat is Mystiek? Moet dat dan steeds met een definitie of een rationele om- schrijving uitgedrukt worden? Gaan we Mystiek tot een object van een (geestes)wetenschap of een ervaringswetenschap maken? Is Mystiek raadselachtig, geheimzinnig, verborgen? Is Mystiek onthechting aan de aarde, of een beleving van extase? Is Mys- tiek een dimensie van liturgie of is liturgie een dimensie van Mystiek, d.w.z. van Mystieke ervaring en beleving? Zomaar wat vragen bij de vraag “Wat is Mystiek?” Het is merkwaardig dat in de literatuur over mystiek, het begrip mystiek vrijwel altijd vertaald wordt naar of uitgedrukt wordt in de zin van “mystieke ervaring”. De verwoordingen van die ervaringen worden dan vaak ‘mystiek’ genoemd. Maar ervaringen waarvan? Beter nog: be-levingen waarvan? Wel, van een Mysterie. Van het begrip Mysterie is het be- grip Mystiek dan ook afgeleid. En Mysteriën verbergen zich voor ons, wordt wel beweerd. Dat is een vreemde bewering, want waarom zouden ze dan bestaan … om zich te verbergen? Dan heeft het bestaan daarvan geen zin. Een Mysterie wil juist ontsluierd worden, maar niet ont- luisterd. En tussen die woorden zit maar één lettertje verschil: de ratio van de mens, een instrument dat eigenmachtig is of wil worden. Onze ratio is immers slechts één tak aan onze le- vensboom, aan de Boom van het Absolute Bewustzijn. En dat Absolute Bewustzijn, dat ‘goddelijke’ Bewustzijn, is Eenheid, Heelheid. Een Mysterie verlangt naar de hele mens, naar zijn bewustzijn van Heelheid. Een Mysterie sluit zich dan ook af voor rationele definities, omdat die de Heelheid nooit kunnen verwoorden. Een Mysterie laat zich niet rationeel definiëren, want dan zou het geen Mysterie meer zijn. Zo laat zich ook de mystieke ervaring niet definiëren; ze is in haar wezen eveneens onuit- sprekelijk. Wat verwoord kan worden, is in feite slechts ‘ver- borgen’ taal, onmachtig om een hogere Werkelijkheid weer te geven. Het voorgaande wil niet zeggen, dat er over ‘Mystiek’ niets moois te verwoorden zou zijn. Zo schreef Ojas Th. de Ronde ³ : “Mystiek is de dieptestructuur van alle religies … Mystici van alle religies herkennen elkaar. Het is alsof zij van- uit een zelfde ervaring spreken … zij verwijzen allen naar een zelfde mysterie van Eenheid waarin wij leven. Zij komen uit verschillende tradities, spreken een verschillende taal, maar le- veren allen hun bijdrage aan een mystieke eenheidsreligie … Ieder binnen de eigen culturele context en in de eigen tijd, maar wie goed ziet, ontwaart een zelfde Licht.”